Written by
- Tara Malsawmdawngliani

Mizoram leilungah Rûltuha chi thar

Sap ṭawnga Green Pit Viper an tih, Mizo ṭawnga Rûltuha tia kan hriat mai hi Zo fate tan chuan mitthla a harsat a rinawm loh. Amaherawhchu, Africa leh Europe khawmualpuiah erawh chuan hmuh tur an awm hauh lo thung! Heng Rûltuha kan tihte hi America leh Asia khawmualpuiah te hmuh a ni ber a; tlang, ruam leh thlaler thlengin hmuh tur an awm a ni. Rûl hi zirmite chuan ramsa chi peng lian tak pakhat, ‘reptile’ chhungkuaah an khung a, hei hi a chhan chiang taka kan hriat theih chu, thisen lum an neih loh vang a ni. Thisen lum nei lo tia kan thliar hran reptile-te hian an taksa pawn lam aṭangin anmahni tilumtu an lak luh a ngai ṭhin.

Taksa pianhmang leh lan dan (detailed morphology) lam hi sawi dawn ta ila. Rûltuhate hian pianhmang danglam bik tak an nei a. An lu a lian a, pianzia bik an nei a, kil thum nei emaw, sir thum nei (triangle shape) kan tih ang hian an lu a awm a. An vun hi vun pangngai ang mai hian a inzawm vek a, amaherawhchu a mal te tea lak theih a ni. An phuhlip (scale) emaw, vun danglam bik avang hian an chen duhna hmun a zirin a ṭangkai em em a; thing zâra cheng an nih chuan han pakai kual mai nan a ṭangkai em em a ni.

Photographer: H.T. Lalremsanga

Rultuhate hi an dangdai em em a. Taksa lum hriat theihna (heat-sensing) neiin, thimthamah pawh he hriatna hmang hian an ei tur an veh a, thil dang hlauhawm laka invenhim nan an hmang ṭangkai bawk. An lum hriat theihna hi a turu em em a, an mit leh hnar inkarah awmin, sik leh sa danglam tê tham lutuk, mihringte tan phei chuan hriat tham loh pawh hi a hre thei a; 0.003°C (Celsius) danglam zeuh pawh an hre hrang thei a ni. He an pianphung danglam bikna hi hmang ṭangkaiin an chhehvela thisen lum nei (mammal) che vel an hmu zung zung mai a ni. Rultuhate hian tûr hlauhawm tak an nei a, a tawk darhtu (anti-venom) neih remchan loh phei chuan nunna tan a hlauhawm hle thei. Mahse, rûl kimki tak an ni a, tihbuai hranpa loh chuan mihring an chuk mai mai lo.

Tun hnai mai khan Rultuha chhungkua zinga mi, a scientific hming Trimeresurus uetzi an tih, Myanmar lama hmuh ṭhin chu Mizoram leilung ngeiah hmuh a ni ve a. He rûl hi a hringno mawi tak a ni a, feet 2.7 vela sei a ni tlangpui. Mizoram leh Myanmar ram hnâwng leh thingkung tamna (subtropical forest) hi an chenna ber a ni a. Hnah karah an awm tlangpui a, an rawng hringno lam hi han bîkbo (camouflage) nan a ṭha em em. Sazu, laikîng, uchang leh sava te hi an chaw ber a ni. Rûlte hi ṭangkaina nei tam lo angin lang mah se, ecological balance siamtu pawimawh tak an ni.

Mizoram University zirmite thawh hlawkzia hi a sawi loh theih loh a. Mizorama Rûltuha–Trimeresurus uetzi hmuh chhuah a nihnaah hian Prof. HT Lalremsanga, Lal Biakzuala, Lal Muansanga, Malsawmdawngliana Fanai leh Lalrinnunga Hmar te ṭanrualna a langsar hle. Anni hi Mizoram University (MZU) Zoology Department-a thawk leh zirlaite an ni. Zan thimah ramhnuai leh lui kamah te hun tam tak hmangin an zawn a ngai ṭhin a. Trimeresurus uetzi an hmuhchhuah pawh hian a taksa endikna (morphometrics) leh Deoxyribonucleic acid (DNA) thlenga uluk taka an zir chian hnuah India ram tana record thar a nihzia an tarlang a ni. He thil an hmuhchhuah hi Journal of Threatened Taxa-ah May 26, 2024 (Volume 16, issue 5)-ah tihchhuah a ni a. Hei hian Mizoram chu khawvel map-ah kan ram leilungin nungcha zir chian tham a ngahzia a lantir a ni. Trimeresurus chhungkua hi India ramah chi sawmhnih hmuhchhuah a lo ni tawh a, tunah hian a sawmhnih pakhatna kan kai chiah a ni.

Nungcha humhalh leh nungcha laka fimkhur dan hi tlem thai lang tel bawk ila. Mizote hian rûl kan hmuh reng rengin thah nghal mai kan tum ṭhin a. Mahse, heng nungcha te, a bikin rûlte hian kan chhehvel boruak leh leilung tan pawimawhna an nei ve tlat a ni. Sazu emaw, rannung dang, kan thlai ei chhetute an ei ṭhin avangin, that mai loin an awm awma awmtir a ṭha hle. Vanduaina tâwka rûl chuk an awm palh loh nan te, an awm pawha damdawi in panpui vat a, tûr tichhetu (anti-venom) lak tur a awm a ni tih inzirtir hi kan tih mâkmawh a ni.

Tara is an Aizawl-based freelance writer and aspiring researcher who is currently a North East Media Fellow at IDR



- Tara Malsawmdawngliani