Written by
- Ruata 4 Cabin

MIZOTE CHAUH HI KAN LO BUAI LO



Tun hnaia ram changkang leh ram hausa ho zinga thil thleng langsar tak pakhat chu, kawppui nei lova khawsak, nupui pasal nei lova awm hi a ni. Hei hi relationship recession ti pawhin an sawi. Kum 2010 aṭang khan ram hausa sawmthum zing ram sawmhnih parukah chuan kawppui nei lova hun hmang chho ta an pung nasa zual niin zir chik mite chuan an sawi a. American ho zingah phei chuan tun hnai kum 50 chhung khan kum 25-34 te zingah a let hnih velin kawppui nei lova awm ta an pung a, mipa aiin hmeichhe zingah a nasa zual bawk.

Kawppui nei lova khawsa ta mai an pun nachhan hi thil pakhat mai ni lovin, a chhan hrang hrang a awm thei nia sawi a ni. Hmeichhiate’n eizawnna leh hnathawhna lama duhthlanna zau tak an neih chhoh tak avang leh, an duh anga sum lak luhna ṭha an neih tak avangin mi dang ngai lova awm thei nia inhriatna a lian a, hei hian mahnia khawsak duhna leh, kawppui nei lova awm mai pawi tih lohna a siam a ni an ti. Social media hman nasat lutukna te, social media kaltlanga thil tam tak, a ṭha leh a chhia hriatnate hian hmeichhe tam tak zingah kawppui neih ngam lohna leh kawppui neih mai duh lohnate pawh a siam nia sawi a ni bawk. Hei hi khawthlang ram leh ram dangah chauh a ni bik lo mai thei, kan khawtual leh kan chenna ramah ngei pawh hian a dikna chen a awmin a rinawm.

Mipate’n hmeichhia kan tluk ta lo, zirna leh thil dangah, tih te, mipate kan ṭan a ngai, tih thute kan hre fo. Mizo mipate kan harh a ngai, tihte pawh kan thil hriat zin pawl tak a ni. Hei hi keini Mizote leh kan ramah chiah hian a lo ni bik lo. Khawvel pum huap pawhin mipate hian zirna leh thil dangah hmeichhiate kan tluk lohna a tam ta hle. Kawppui zawnna kawngah hian zirna leh eizawnna kawnga ngelnghet zawk duhna hi mipate aiin hmeichhiate hian an nei lian zawk mah ṭhin a. Hemi avang hian an kawppui tur an zawnnaah pawh beiseina sang tak an nei ṭhin. An thil beisei ang an hmuh loh chuan kawppui nei lova awm pawh an pawiti ta vak lo ṭhin a ni. Kawppui nei lova khawsa zui ta an pun chhoh nasat lai hian thil thleng langsar tak pakhat chu, mihring punna tlahniam a ni. Tun hnaiah pawh Mizote zingah kan pun chak lohzia te, pung tura kan ṭan a ngaih thute a ri ring zing ta hle. Keini state leh hnamah chauh hian a lo ni lo va, mihring pun chak lohna hi khawvelin tuna a thil hmachhawn lian tak pakhat a ni.

Kum 2020-a Lancet zirchiannain a tarlan dan chuan, kum 2064-ah khawvel pumpuia mihring awm zat hian a tawn san lai ber a thleng ang a, hemi hnuah hian tlakhniam lam pan zelin, kum 2100-ah chuan khawvel pumpui population chu 8.8 billion vel ni turah an tarlang. Hei hi kum 2019-a UN lamin a lo tarlan aiin 2 billion velin a tlem zawk a ni. Kum 1950 aṭanga kum 2020 chhung khan khawvel a mihring punna hian san lam a pan chho vak a, mahse, hemi hnuah hi chuan tlakhniam lam a pan chho zel ta zawk. Nikum hmasa lawk, kum 2023 khan India chuan China khumin khawvela mihirng tamna ber a ni a, China population a tlahniam tih phat rual a ni lo. Mihring pun chak lama an tlakhniam avangin kum 2016-ah daih tawh khan mihring pung chak lutuk tur ven nana an thil kalpui ṭhin, fa pakhat chauh nei tura hmalakna pawh an lo titawp tawh a; fa pahnih neihna–two child policy an an lo hmang tawh a ni. Nikum kum tawp khan an population zat 1.416 billion a ni a (India 1.463 billion); BBC-in an tarlan dan chuan maktaduai 3.39 zetin a tlahniam a ni.

Kumin kum tir Pawlkut Thla khan China sawrkarin a tarlan dan chuan, an ram population birth rate (kum khat chhunga ram chhunga mi sangkhat zela naupiang zat) chu mi sangkhat zelah 5.63% velin a tlahniam a. Communist sawrkarin China rama ro a rel hnu, kum 1949 hnua a tlakhniam nasat lai ber a ni nghe nghe. Hetihlai hian, an death rate, mi sangkhat zela kum khat chhunga mihring thi zat chu 8.04% vel a ni a, kum 1968 hnu lama a san lai ber a ni bawk. Tunah hian China rama mihring punna hian a hniam lai ber a tawng mek a, nuin fa pakhat zel chauh a nei ang a ni a, mihring pun dan tur tawk chiah, replacement level tia an sawi 2.1 aiin a hniam daih a ni. Mihring pung chak avanga buai ṭhin China chu an pun tlem avangin an buai letling ta zawk. Sawi tak ang khan, kum 2016-ah an policy kalpui reng thin pawh an ṭhiat a, tunah hian kum thum chin hnuai lam fa enkawl lai mek nei nu leh pate hnenah sawrkarin lawmman atan Yuan 3,600 a pe ṭhin. Condom man leh fa nei thei lo tura indanna damdawi mana chhiah a lak ṭhinte chu a tipung a; hei vang hian HIV leh tum reng vang ni lova fa nei an awm tam phah tia sawiselnate pawh a tam phah a ni.

Mihring tam lama China lehpêltu India ram hi tun dinhmunah mihring tamna ber ni mah se, mithiamte chhût dan chuan kum 2030-ah hian mihring tam hun lai ber hun a tawng ang a, chumi hnuah chuan population-in hniam lam a pan dawn a ni. Mihring piang hi pung reng tho mah se, kum 1980 hnu lam aṭang kha chuan population ṭhanna a tlahniam chho ṭan a, kum 2020-ah phei kha chuan population ṭhanna kum tin 1% hnuai lamah a awm tawh. Kum sangbi thar tir lamah khan mi maktaduai 20 chuangin India ram population hi a pung ṭhina sawi a ni a, mahse, kum 2024-ah khan mihring punna chu maktaduai 13-ah a tlahniam tawh thung. Hetianga a kal chhoh reng chuan kum 2060-ah chuan a hniam tawh viau tura ngaih a ni.

Hei mai hi a ni lo va, hmeichhiain a dam chhunga fa a neih zat chawhrual (average), total fertiltity rate (TFR) a tlahniam chho zel bawk. TFR hi 2.1 a nih chuan nuin a dam chhungin fa pahnih a nei ang tihna a ni a, population ṭhan zelna atana duhthusam a ni. Tunah hian India ram TFR hi 1.9 velah a tlahniam nia sawi a ni. Chhim lam leh khawthlang lam state-ah te a tlahniam nasa zual a; Tamil Nadu leh Maharashtra-ah te chuan 1.30 leh 1.40 te a ni. India rama TFR san ṭhinna ber Bihar-ah pawh 3.0 aia hniamah a awm tawh. Khawvel ram hrang hrangte TFR kan en chuan a hniam lam pan vek an ni bawk. Japan leh Finland te phei chu 1.30 aia hnuaiah an awm a, United Kingdom ramahte pawh TFR 1.56 vel a ni mek. Heng ramte hi ultra-low-fertility tiin an sawi hial a ni. Finland ram phei chuan Telent Boost programme tiin ram dang mi hna thiam bikte chu an rama pêm lut turin hma an la chho mek a ni.

Hetianga population ṭhanna leh punna tlakhniam chhan hi a chhan hrang hrang a awm a; kawppui nei lova awm an awm tam chhan ang tho hi a ni. Khawsak leh eizawnna lam (socio-economics factor) hian thui takin nghawng a nei. Zirna lama nasa taka hmasawnna hian khawmualpui hrang hrangah population punna leh ṭhanna a tihniam chho hlea sawi a ni. Global South tia an sawi, Asia khawmualpui, Africa khawmualpui leh Latin America ramahte hian hriselna lama hmasawnna te, hmeichhe dinhmun chawikanna lama hmasawnnate hian thui takin pian punna hi a tlem zawngin a nghawng a. Khawvela TFR sanna ber Africa khawmualpuiah pawh zirna lama hmasawna leh eizawnna ṭha zawkte chuan pian punna hi thui takin a tihniam a ni.

Global south ni lo, ram changkang hoah chuan hnathawhna leh eizawnna lama dinhmun ṭha zawk duhna hi mihring punna titlemtu pakhat a ni. ‘Getting a job: Is there a Motherhood Penalty’ tih article, Shelly J Correll, Stephen Benard leh In Paik te ziak, Chicago Journals-a tihchhuahah chuan, US bikah khuan hna dilnaa fa neih loh thu sawi lang hmeichhiate chu hna dilna interview turin koh tam an ni zawk zel tih tarlan a ni. Denmark lamah pawh hmeichhiain fa an neih chuan an thawhpui mipate nena khaikhinin an hlawh chu 20% vel laiin a danglam ṭhin bawk. An khawsak a sang tawh si a, a ngai renga khawsak rêl tur chuan thawhrim zual bakah, thawh tam te a lo ngai a; fa nei tawh hmeichhe tan chuan a harsa ta ṭhin a, hei hian fa neih tlemna a thlen ta ṭhin a ni.

Ram hrang hrangte inthlun zawma inkalpawh vek tawh kan nihna zâwnah hian khawvel thil tawn mek, India ramin a tawn mek hi keini Mizote pawhin kan tawng ve mek. Mizote chauh hi buai kan lo ni lo va, khawvel pum hian piang pung tlem leh mihring piang tlakhniamna hi kan hmachhawn mek zawk. Piang pung tlem avanga kan ṭhalaite kan dem ṭhin pawh hi thil tih chi pawh a lo ni bik hauh lo. Chutihrualin, heng buainate hi insiamrem leh inseamṭhatna hmanga chinfel theih leh siamrem theih a awm ngei ang, a bik takin khawsak rel chungchangah.

Social miida kaltlangin khawvel zau zawk leh changkang zawka an tih dan kan hmu a kan entawn ve duh zel a. Kan tlin loh leh phak loh thlenga kan entawnna hian kan khawsak leh eirel a tibuai a, hei hian chhungkaw din leh piang pung tura beihna hi chhuanthar (generation thar) zingah a tihtlem phah tih hi phat rual a ni lo. Eng ang pawhin piang pung turin infuih pawh ni i la, kan hnathawh leh sum lak luh mila khawsak kan thiam lohna hian thui takin kan economy a nghawng a, kan popualtion ṭhanna pawh hi a tihniam ta zel a ni. Zirna avanga hmasawn zel tur kan ni a, hemi avanga pian punna tlem hi chu kan tihreh mai theih a ni lo vang. Hmeichhe dinhmun chawikanna lo awm te, eizawnna ṭha zawk lo awmte hi dâl theih an ni lo va, ram tana thil ṭha tawpkhâwk zawk a ni. Heng avanga pian punna kan tlakhniamtir chuan kan mawh a ni mah tawh zawk a, insiamrem tur kan ni zawk.

Hmanlai Family Planning kan hriatah kha chuan fa neih tlem inzirtirna kha an thupui ber a ni a. India ram population ṭhang chak lutuk leh economy pachhe bawk si do let nana an tih a ni. Tunah erawh chuan he thil nghawng hi a lang mek. Hemi do letna Family Planning thar hi kan mamawh ta. Kan ṭhalaite hian nupui pasal nei hmain fa tam tak nei se kan duh. Mahse, sum lak luhna dik tawk lo te, dan lova sum lak luhna leh pawisa che vel tam lutuk avanga kan ram economy-a thil man sang tak te, hemi vanga khawsak rel dik hlei thei lote hi an hmachhawn tel mauh mai si a. Heng avanga sum lak luh leh khawsak rel inmil thei lo lutukte hian chhungkaw din a fa nei tam turin a titîm mek niin a lang.

Hetiang thil an hmachhawn mek avang hian kan hriat sa sum lak luh mila khawsak rel thiam tura nasa taka inzirtira ṭan kan lak a ṭul hle; chhungkua aṭanga bul kan ṭan a ngai ang a, khawtlang leh kohhran ang pawhin hma kan la thei bawk. Sawrkar pawhin heti zawng hian ṭan la tam zawk thei se awmzia a nei thui zawk bawk ang. Thil man tisang thei thilte hi finfiah fo a ṭha a, economy pangngai hrûla economy dang kal mek a awm em tihte pawh hi bihchian fo a ṭulin a rinawm. Millenials ho lakah a tlai lutuk tawh a nih chuan Gen Z-te leh an aia la naupang zawkte hi hemi kawngah hian nasa zawkin zirtir ni se, tuna kan buaipui leh kan vei em em chhanna hi a awm zawk a rinawm tlat ni.

Reference:

Bsr.org – emerging issues – The global population slowdown

Bbc.com 18 Jan 2026 – China’s birth rate hits record low as population continue to shrink

Scroll.in 5 Nov 2025 – Plunging fertility

The economist 8 Nov 2025


- Ruata 4 Cabin