Written by
Lalrochhara Chhakchhuak

Champhai District-a agriculture Department hmalakna

I&PR Media Cell chuan Champhai district chhunga sawrkar hmalakna hrang hrang a hmunah uluk takin a en a, kum tlemte liam taa sawrkar department tuan fum tak leh zelthel tak ang kha hmuh tur a tlem ta hle. A lawmawm ngawt mai. Mahse Champhai district hi Mizoram district chhunga lehkha chhiar tlem ber, lehkhabu hralh harna, nitin chanchinbu leh thlakip chhuak chanchinbu te thlen tlemna ber a la ni fo. Sum­dawnna kal kawng, an sumdawnna leh nitin eizawnna atana pawimawh lehkha chhiar lama an hnufumna hian an nih tur ang an nih loh phah a, hmasawnna kawngah an ṭuan a ti fumin ka hria.

Hmun duhawm Champhai zawl!

Champhai zawl hi tuifinriat zawl aṭanga ft 4000 vela sangah a awm a, zo veh vawh tak a ni. Hei vang hian Mizoram hmun dang ang lo takin October thla nawi aṭanga March thla thleng dawna vur tlak chang te pawh a awm fo reng a ni. Mizo pi leh pu aṭang tawha lo hming thang tawh a ni a, Mizo hnam peng hrang hrang te lo chenna thin a ni.

Champhai phaizawlah hian khawchhak tuipui chuan hnar a nei a. Chhimlam hawia luangin zelin Tuipuiral, ‘E’ Tuipui bial chhung Khuangthing khaw ramah ‘Ṭiau lui’ a fin a ni. Leilet atana Champhai zawl siam tan a nih hma chuan tuipui lui dungah Tuipuisuthlah kung a ding tlar put thin a, a pikin a zau si a, kal tlang hleih theih lohna a tam hle thin.

Tunhma chuan he phai zawl leh a chhehvel hi Zotlang, Ruantlang, Zote, Hmunhmeltha leh Chawnchhim khua ten lo atan an nei thin. Champhai pawh hian he phaizawl ‘Chawnchhim’ hming hi khaw hming atan a pu ta a ni ber.

Champhai phaizawl hi tirhah chuan Sasaw thing hmun a ni a, a phaizawl chirh dumah chuan pumphir buk leh phai-buk hnim hungin a khat a, a pik zia an hril fak thin. He Champhai zawl hi leilet atana siam nghal mai theih a ni bik loa, leilet atana siam hna chu a hautak hle. A dum thuk em avang hian phaizawl leilet atana an siam dawn pawh hian nasa takin an thliar hul a ni.

Kum 1897 khan Champhai aṭanga phaizawl luh dawn tawn tirhah hian Sipai an dah a, Vaihmun tiin an phuah a, tun thlengin he hmun hi a la pu. Sipai an dah rual hian phaizawl chu leilet atana siam tur leh khua din tura hmalak a ni a, an khaw din chu tuna Hmunhmelṭha khua hi a ni. Kum 1898-ah Champhai zawl leilet atana siam hna chu an mahni hmanraw siam chawp hmangin an thawk tan a.

Sawrkarin leilet thatzia leh loneitute chawh phur nan Bawng chhawr tur tuak engemaw zat a pe a, a khaw mite chuan Bawng hal te chu an intawm mai a, ‘Santal’ (midum) lei leh lam lo thiam sa te ruaiin Gurkhali sipai pension thenkhat te leh, Laipui-pu hlui Sukrim Bahadur Thapa (Lalthuami pa) chu kum kum 1904 bawr vela Zote khuaa leilet nei hote zirtirtu tha tak a ni.

He phaizawl hi a dung km 8 leh a vang km 5 vel nia ngaih a ni a, buh chinna atana an siam zawng hi hectare 4509 (tin 1,125 hmun zet) a zau a ni a, Leilet nei chhungkaw 1000 chuang niin, kum 1924
aṭang khan Champhai lo neitute chuan thingpui phun an ching tan a, a uar pawh an uar nghal hle a, intih hmuhna tha tak niin thingpui ah chuan an into­delh thuai mai reng a ni.

Hmasawnna hnar Agriculture Department

Champhai District-ah hian Agriculture depart­ment chuan theihtawpin hma an la a, loneituten khawl hmanga hahdam zawk leh sawt zawka hna an thawh theih nan Farm Mechanisation hnuaia hmun 10-ah Custom Hiring Center a din a. Tractor, Rotovator, Trailer, Paddy Weeder, etc. te pekchhuah niin, heng khawl te hi Farming Society in Department kaihhruaina hnuaia an enkawl tur leh man man zawka an hman theihna tura ruahman a ni. Power Tiller pawh 160 lai lonei­tute hnenah subsidy a pek an ni. Vankal-ah leh Leithum Pawlbuk zau-ah te power Tiller Custom Hiring Center hawn niin Power Tiller 3 ve ve pek a ni. Tui pump khawl leh HDPE pipes-te semchhuah a ni a, Fu herkhawl leh a ‘thleng’ te subsidy-a pekchhuah a ni bawk.

Central Sponsored Schemes RKVY (Rastrya Krishi Vikas Yajona) hnuai ah hian Leilet siam, tuikhuah siam, loneihna hmanrua leh khawl hmanrua, Office leh Staff Quarters sak leh Loneitute Training pek te thawh a ni a, kum 2016 chhung hian Land Development aṭangin WRC-I Hectares 44 leh WRC-II Hectares 16 thawh zawh a ni a, Tuikhuah 15 loneitute siamsak an ni bawk. Champhai ah DAO’s Quarters leh SDO’s quarters sak a ni a, Khawzawlah SDAO’s quarters leh Ngopa ah AEO’s Office cum Quarters te sak zawh a ni bawk. Buh thar tam kawnga hma kan sawn theih nan Improved Technology hrang hrang SIR, Improved Jhum, Improved Package of Practices te loneitute zirtirin hmun tam takah hman nghal a ni a, Buh chi leh Chana chi a thlawna sem a ni bawk.

Agriculture depart­ment Champhai hnuaiah hian Mizoram sawrkar flagship programme - NLUP hnuaiah trade pathum WRC-I, WRC-II leh Sugarcane te an enkawl a. Champhai District-a Agriculture hmalakna hnuaiah NLUP Phase I - IV thlengin June thla thleng khan chhungkaw 3276 te hnen­ah tanpuina Rs. 267,432,000/- zet sem a ni tawh. NLUP avang hian mi tam takin Leilet rintlak tak nei thei a, leilet siamtu tam takin Buh an thar thin pangngai aia tam tharin a, an hlim hle. Khawzawl ram Tuisen zau-a leilet neitute, Mual­pheng rama leilet neitute, Khawbung, Hnahlan, Vaphai leh Champhai dis­trict chhung khaw tam takah Agiculture depart­ment hnuaia NLUP ṭanpui­naa leilet siamtute buh thar nasa takin a pung tawh a ni.

National Food Secu­rity Mission (NFSM) scheme hnuaiah buh leh bekawmnei ho (pulses) ah te hmalak a ni a, Tuikhuah siam, tui pump khawl leh hnimsam khawl susidy-a pekchhuah leh buh tam zawk leh hlawk zawk thar turin nasa taka hmalak a ni a. Hei hi kumin leh nikum khan a hlawhtlinna nasa tak hmuh a ni. Leilet neitute hian buh chinna hmunah Sangha khawiin sum an la lut thei a, Tin, buh seng zawhah Chana, Tomato, Antam, Broccoli, Parbawr leh Zikhlum te an ching a, kum khat chhungin buh bakah heng an thlai chin aṭang hian sum tam tak an thawk chhuak thei tawh a ni.

Tin, NMSA (National Mission on Sustainable Agriculture) hnuai ah hian Zotlangah loneitu 73 leh Zote ah 66 te thlanchhuah an ni a, tuikhuah siam, tuikawng siamṭhat, leh leilung luangral tur ven te a huam a, Department dang Horticulture, AH&Vety leh Fisheries te nen he scheme hlawhtlinna atan hian theihtawpa hmalakho a ni bawk.

Tunah hian Champhai District-a leilet ‘zau’ 17-ah Purun chin beihpui thlak turin hma an la mek a, Purun chi pawh kui tiak tawhin Mizoram chhung chawm thei khawp leh state pawn lama hralh chhuah tham thar chhuah ngei an beisei a, enchhinna pawh hlawhtling takin an lo nei tawh a, Champhai district-a kuthnathawktute hian 2015 aṭang khan agriculture hnuaiah kum tha an hmang chho zel niin a lang.

Hetianga tih tak taka thawk a, hlawhtlinna chang, dinhmun duhawm taka ding chho mek an awm lai hian ti tha duh lo, tanpuina, eizawnna ngelnghet an neih theihna tura sawrkarin a puihna te nawmchenna ang renga lo hmang ta te pawh Mizoram chhung District dang ang bawkin an awm tho. Ram hmasawnna atak kan chan chhoh zel theih nan hian hruaitu ṭha an pawimawh angin mipui ṭha, khua leh tui ṭha mipuite kan nih hi a ṭul tak meuh meuh a ni.

- Lalrochhara Chhakchhuak