Narendra Modi A lanna tlang dangah
India mipuite chuan 2014 Lok Sabha election campaign hunlai daih aṭang tawh khan chhum zing aṭanga rawn kal awm ang maiin ram harsatna leh retheihna zawng zawng aṭanga min chhanchhuak turah ngaiin beiseina sang tak pein a kaihhruai party 23 ṭangrual NDA chu MP 336 teh meuh pein a party awmna BJP pawh amaha sawrkarna siam theihna khawp MP 282 a pe a. Rinna leh beseina sang India ram mipuite hnen aṭanga nei chungin sawrkarna chu ropui takin a han siam a, amaherawhchu amah leh a kaihhruai NDA sawrkar dinhmun chu hei hi a ni:
Economy
Ministry of Commerce & Industry-in a tarlan danin India ram thawnchhuah (export) aṭanga sum lakluh hi kum 2015-16 chhung khan a tlahniam nasa a, a hma kum 2014-15 aiin 15.9% in a hniam a ni. (The Indian Express)
Labour Bureau-in survey an neih aṭanga an hmuhchhuah danin tun kum 5 chhungin kum 2015-16 kha hna a van avangin Unemployment Rate a san ber
ṭum niin 2013-14 khan 4.9% a ni a, kum 2015-16 khan 5% ah a pung chho a ni. (The Hindu)
Mihring tha rinchhan nasatna sector 8-ah kum 2014 khan mihring 4,90,000 tan hnathawhna tur siam a ni a, kum 2015 phei kha chuan mihring 1,35,000 tan chauh siam a ni. Hemi hi Labour Bureau in Survey an neih tan hun, UPA sawrkarin kum 2009-a mihring 12,50,000 tan hnathawhna a siam nen khaikhin phei chuan a beitham hle a, kum 2014 Lok Sabha MP Inthlanlaia kum tin hna thar mi maktaduai 20 tan ka siam ziah ang tiin Narendra Modi-a lo intiam tawhna chu a takah beisei ngam a ni ta lo.
GDP Growth Rate an sawi ṭhin hi belhchian a dawl lo hle. International market-ah December 2013 aṭanga November 2014 khan oil hi barrel khatah chawhrualin dollar 101.3 niin December 2014 aṭanga November 2015 chawhrual chu Dollar 53.6 a ni, he mi avang hian sawrkarin pawisa oil barrel khatah Dollar 47.7 a hum a ni. Hetianga oil man tlakhniamna avanga ham-
ṭhatna mipui hnena min thlen tir loh avangin sawrkarin vaibelchhe 233,000 aṭangin 60% i.e., cheng vaibelchhe 1,40,000 a hlep, chumi avang chuan kan state-a opposition party-ten engmah chhut chiang lo leh ngaihtuah chiang lovin India ram GDP a pung tiin thil an hriat lohzia an pholang mai mai a ni.
Tuialhthei chungchanga an thuchhuah khawvel huapa rintlak ber zinga mi oilprice.com in Bloomberg Report an tihchhuahah chuan khawvel ram hrang hrang zingah India ram hi oil man mahni sum lakluh aṭanga khaikhinin a man lohna ber a ni. Oil man hi a chhunga cheng mihring nikhat hlawh nen khaikhin zaa sawmriat (80.20%) lai a ni, kan hnuaiah Pakistan (56.71%), Philippines (39.69%), Nigeria (34.85%), Egypt (28.40%) te an awm a, Narendra Modi a sawrkarah hian khawvela a ber kan kaina hi a chhuanawm hle. Hetih lai hian UPA sawrkar hunlai kum 2013 leh 2014 bawr chhoah tuialhthei chu barrel khatah India sawrkarin cheng 5,580 aṭanga 6,928.11 in a lei a, tunah hian cheng 2,434.73 thlenga a tlakhniam thin hunlai pawhin mipuiin tuialhthei kan leina a tlahnniam ve tak tak ngai chuang lo. Heta tang ringawt pawh huan Narendra Modi sawrkarin India ram mipui min rawk nasat dan tur chu a chhut theih mai awm e. India hian nitin in tuialhthei barrel 3,00,000 kan hmangral ziah a ni.
Foreign Direct Investment (FDI) hi a tawi zawngin, India ramin a sum neih bak aṭangin a ram economy chhunga sector hrang hrangte tihnun leh than zelna tur atan foreign aṭanga sum sum rawn lut hi a ni. Sawrkar data enin kum 2015-16 chhunga India rama FDI rawn lut chu 41 billion Dollar a ni a, heta tang hian FDI rawn lut zawng zawng hmun thuma ṭhena hmun khat (1/3), 16.6 billion dollar chu services (finance, banking and insurance), computer hardware & software leh Trading segment-ah a lut a, hetih lai hian India ram economy innghahna leh ram mipui tan eizawnna tur inhlawhna pe hnem deuh ber ṭhintu manufacturing sector chhunga sector pathum i.e., Construction Development, Automobiles leh Drugs & Pharmaceuticals hnena FDI lut chu a tlahniam thung a ni. A hma zawnga FDI hmuh hnem lama pahnihna hauh ṭhintu leh ram hmasawnna ruhrel siamna hmunpui Construction Sector (housing, township and built-up infrastructure, etc) hnena FDI lut hi 85% in a tlahniam a. Hei hian Narendra Modi Sawrkarin inhampuar nan a hman ṭhin ‘Make in India’ hi beisei a phak dawn lohzia leh he policy a tihlawhtlingtu ber tur leh a innghahna foreign ramin an phurpui lohzia a tarlang.
Foreign relations
Khawvel ram hrang hrangah thlawk kualin Nuclear Supplier Group member nih ve ngei tumin ram hruaitu ropui tak tak te a be kual a, India ram mipui pawhin beiseina sang tak nen a thlir. India a tel ve thei nge thei lo ngaihtuah tura an han ṭhutkhawm meuh chuan China-in vawi khat a kutzungpui an tuai ri faka khang beiseina, thawhhahna leh insenralna zawng zawng kha luikawrah a luangral der.
Security
Official-a hrilhlawkna pawh awm lovin leh a cabinet member-te pawh rawn lovin December ni 25, 2015 khan Pakistan-ah thlawk lut thutin an Prime Minister a han kuah chiam a, amaherawhchu India ramin a chhanletna a hmuh tak chu Pakistan lam aṭanga hel hoin Pathankot Airbase rawn beiin tunah Uri Army Base an rawn bei nawn leh chat. Minister of State for Home Hansraj Ahir in Rajya Sabha a hrilh danin kumin hian hel hoin India ram rawn luh ruk tuma an beihna pung thutin kumin June ni 30 thleng khan hetiang hi vawi 90 a thleng tawh a, hetiang ang hun chhung nikum 2015 khan vawi 29 a thleng a ni.
Intih ropui nan ‘Surgical Strike’ September ni 29, 2016 a India sipaite an neihtir hnu khan Pakistan-in a thungrulh nan vawi 290 chuang bomb leh silaiin an rawn ralsai tawh a, hetah hian mi 28 chuangin nunna an chan. Hemi mai bakah November ni 29, 2016 khan Pakistan sipai puih nia rinhlelh hel hovin India sipai XVI Corps te chu an headquarters awmna hmun Nagrota, Jammu-ah beiin officer 2 leh sipai 5, an vaiin mi 7 in nunna an chan. Hemi ni vek hian Chamiyal-ah BSF ho an petrol laiin hel hovin an bei a, hetah hian an DIG tiamin mi paliin hliam na tak an tuar.
Black money
Kum 2014 Lok Sabha General Election khan ropui takin Swiss Bank leh hmun dang aṭangin India Pawisa chheprukte (black money) chu ni 100 chhunga laklet a, chumi chu India ram mipui zawng zawng bank account-ah nuai 15 ṭheuh thun sak a intiam a; amaherawhchu Narendra Modi sawrkarin Switzerland sawrkar nen inremna a siam theih tawk chu kum 2019, September thla aṭangin September, 2018 hnu lama India miin Swiss Bank a pawisa an dah luhte chauh India ram sawrkarin a mamawh chuan a hriattir ṭhin ang, tih a ni ta si a. Hei hian a lo intiamna chu tunah chuan vana rah angah a chantir ta a, tunah chuan central sawrkar aṭangin gas cylinder kan lak hnua min subsidise na zat kan bank account a pawisa an rawn thun luh bak engmah beisei tur a awm tawh lo.
Demonetisation
A hlawhchhamna tinreng hliahkhuh nana mipui rilru lakpen tumna avang leh a tlin lohna avanga India ram economy tluchhe mek tundin nan pawisa a mamawhte hmuhna tur dang a neih tawh loh avangin black money, corruption dona, digitalization, etc, chhuanlamin atana hmingṭhatna hmuh inbeiseiin mirethei, lo nei mi, kuthnathawktute leh mipui nawlpui tana luhaithlak leh harsatna sawisen loh siam sakin tunah hian cheng 500 note leh cheng 1000 note inpuahchahlawkna awm loin a tithi thut a, tunah hian India ram a rum mek. Demonetisation avang hian RBI hian nasa takin hlawkna a tel thei ngei dawnin a lang. November ni 4, 2016 thleng khan pawisa note leng vel (Currency Note in Circulation) chu Rs 17.74 lakhs crores a ni a, heta ṭanga 86.5% zet Rs 15.35 lakhs crores chu Rs 500 leh Rs 1000 notes te an ni.
Tuna demonetisation avang hian 20% lo let ta lo se, RBI hlep chu Rs 3.07 lakhs crores a tling, 30% a lo let loh phei chuan profit tur hi Rs 4.60 lakhs crores zet a tling phak ang. ‘Currency note in circulation’ zat chiah zel hi RBI Balance Sheet-ah liability a ni, currency note rawn let lo zat chu balance sheet aṭanga paihin profit (windfall gain) a chhiar mai tur a ni a, hemi hi RBI in Central sawrkar hnenah dividend angin a pe ang. Heta ṭanga hlawkna a hmuhte hi Modi-a sawrkar chuan a mamawhna leh duh dan ang angin a lo hmang mai dawn a ni.
Source: The Hindu, The Indian Express, Business Standard, oilprice.com, Forbes, World Bank, Labour Survey Report.