Written by
Dr. J.T.Vanlangheta

Mizo ṭawng: Chutichuan (leh a dangte)

Zoṭawng chung-chang Vanglaini chanchinbu December 7, 2016 chhuaka Pu Rochungnunga College Vengin a ziah kha kan lo chhiar a, a ṭhain a ngaihnawm hle. Mizo ṭawng hman dan dik lo veitu zinga mi a nih hmel a, Zo-ṭawng hmasawn nan theihtawp chhuah zel turin ka nghen nghal e.

Amaherawhchu, a thu ziahah khan hriat fuh loh palh a awm a, chu chu- chutichuan tih hi a ni. Mizo Lan-guage Committee thu tihtluk hmasa kum 2008-a lehkhabua fun khawmah khan, a dan dang zâwm lo, entir nan, ‘chutichuan’ tih chu ‘chuti chuan’ ti-a thumal pahniha ziah tur tih kha a ni reng a; mahse sawiselna a awm avangin kum 2013-a a bua tihchhuahah chuan chutichuan ti-a ziah tur tih a ni leh tawh a. Tunah chuan chutichuan ti-a inzawma ziah zel tawh tur a ni e.

Thu dang han sawi belh ila. Thu zawmna (conjunction) dang, entir nan- heti ang, khiti ang, chuti ang, sawti ang ti-a ziah dan tur dik taka thu tihtlukna hmasa kum 2008-a a bua chhuah pawh kha sawiselna a awm avangin kum 2013 aṭang chuan lám ang lo lêt lehin, thumal pahnih chu ziah zawma thumal pakhata chantir a, hetiang, khitiang, chutiang, sawtiang, ti-a ziah zel tawh tur a ni ta bawk.

Kum 3013 aṭanga ziah dan tura tih hi chu a nihna takah chuan ziah dan tur dik lo zawk a ni. A chhan chu, a anpui dang heti hian, khati khan, khiti khian, khuti khuan, sawti sawn, tih te hi ziah zawm loh vek a ni. Kan lo hman rei tawh avang leh sawiselna a awm avangin hman dan dik lo zawk chu hman dan dik zawk ni turin kan chantir ta mai a ni.

A chunga kan sawite- hetiang, khi-tiang, chutiang, saw-tiang hi conjunction pawh ni vek mahse a hranga ziah hi a dik vek zawk. A chhan chu: (1) rules dang a chunga kan sawite khi a thlâwp lo. (2) thu kan sawi hian hetiang, khitiang, chutiang, sawtiang, tih hnuah pawh ‘ang’ hi kan la telh hram zel a! Entir nan, hetiang ang, khi-tiang ang, chutiang ang, sawtiang ang, tiin. Chuvangin, thutlukna hmasaah khan ‘ang’ vawi hnih sawi/ hman palh ven nana tih a ni bawk a, a ṭha hle.

Amaherawhchu, a principle dang kalh ni mah se, inzawma thumal anga rei tak lo hman tawh a nih avangin leh ziah dan dik nia Mizo language committee-in a tih tawh hi chu thu awih takin hman zel rih a ṭha ang e.

Tih, kan Bible hman lar ber ‘The Holy Bible: BSI Version Mizo (Lushai)-OV (Re-edited) ’13-a Mizo ṭawng pawh hi kum 2013 aṭanga Zoṭawng ziah dan dik duan chhuah anga dah a nih tak avangin ziah zawm tur leh ziah zawm loh tur pawh a inthliar fel ta hle mai.

- Dr. J.T.Vanlangheta