Written by
Zoramthara

Indo-Myanmar sumdawnna hi!

Tun hmaa kan lo hriat lar dan chuan Indo-Myanmar Boarder Trade kan ti ṭhin a, mahse, Union Minister, Ministry of Commerce & Industry, Govt. of India ngeiin ram dang nena in sumdawn tawnna hmunpui-ah a hawn hnu kha chuan Boarder Trade ni tawh lovin Indo-Myanmar Trade tia hriat a lo ni ta a ni. Kan Chief Minister zahawm takin ‘tun hma chuan kan kawt chhuah hi chhim lam te, khaw chhak lamte an ni a, hun engemaw aṭang khan kan kawt chhuah chu hmar lamah a inher ta a, tun hunah hian chhim lam te, khaw chhak lamah te kan kawt chhuah a inhawng leh dawn tawh a, Mizote he mi atana lo in buatsaih turin min chah thu chanchinbuah ka lo chhiar ve nghe nghe a ni.

He sumdawnna atan hian kum enge maw liam ta aṭang khan Mizote pawhin hma laa remchang a awm veleha hman theih turin Trade Licence te neiin he hun hi Tlumtea thlirin an lo thlir ve a ni. Sorkarin dan pangngai taka a kal pui hma chuan sumdawng pawl intel khawm ṭhenkhatten lo keipui sa hauh deuh mah se sawi thu a cheng lo va, sorkarin dan ang thlap (official) a a hawn hnu chuan Mizorama cheng tu pawh Government of India, Ministry of Commerce and Industry, Dy. Director General of Foreign Trade hnen aṭanga chhiah a chawi tur zat chawia Certificate of Importer-Exporter Code neitute tan sumdawn theih lohna tur awmin a lang lova, mahse vawiina helai sumdawnna kal dan hi a mak hle.

Tuna Zokhawthara sumdawnna kalpui dan tlangpui kan hriat theih chin han tarlang ila. Champhai-ah khian Mizoram Exim Union tiin pawl a ding a. Chu chu Trade Union-ah an in registered a. Exim chuan Champhai District mi ni lo chu helai kawngah hian sumdawnna kalpui ve an rem ti lo hle niin thu kan dawng
ṭhin a. Anmahni kan biak pawh dan chuan chutiang phal lohna eng mah an neih loh thu in min chhang. Amaherwhchu, District danga mi insumdawnna han tih ve pawh tum se thil mak tak mai chu bungrua lei tur te, phurh turte an hmu ve thei hauh lo mai a, a kawng a khirh ang reng hle.

Tin, Champhai-ah khian Champhai City Transport Society - tih pawl an awm a, Champhai mi leh sa lovin motor kengin Zokhawthara bungrua han phurh tum ngawt se a theih miah loh an ti bawk. Zokhawthar aṭanga bungrua reng reng chu Champhai motor-in a phur ang a, Champhai thleng. Midang motor-in a phur ve dawn a nih chuan Champhai Goods Carrier Society-ah pawisa an pek a ngai. Hetiang deuh hian Zokhawthar welfare-ah pawisa chawi leh a ngai. Tichuan, Zokhawthar aṭanga bungraw phur motor nei ka ngei a ka thu dawn danin Seling Custom check gate-ah pawisa tam tawk chawi leh a ngai a, Ṭhuampui Taxation check gate-ah pawisa an chawi ṭhin thu a sawi bawk.

Sumdawngten an sawi danin Zokhaw-thar kan thlen veleh kan bungraw neih ang ang hi Pawl pakhat (Burmese ṭawnga PI-LE) an tihte hnenah inbe remin an pawl hnenah kan pe vek a. An godown-ah kan dah a, an duh zah zah bungrua manah min dil a, a tel lian deuhah sing khat te, tel te deuhah sang ruk te, sangruk aia tlem chu an ti mang niin an sawi, kan bungrua phur tur motor pawh an be rem a (kal man kan pek turin). Champhai sumdawng pawla chhun tur leh Zokhawthar welfare a chhun tur bakah Custom pek turte hi PI-LE te kutah bawk kan dah vek a. Anmahni kal tlang lova bungrua lut reng reng chu Custom-in min man fai sak vek zel a, PI-LE ho hi kan hlau ber mai a ni. Tichuan, kan lo kal zel a, Selling daiah min chawitir leh a, Ṭhuampuiah min lo check a, kan chawi leh a, khang kan chawi zawng zawng khan bungrua man a tisang ta vak ṭhin a ni an ti.

Mipui lam aṭanga bungrua tlawm beiseina, rin aia thil man to ta viau si han ngaihtuah hian checkgate-ah tih loh tur tam tak an ti ni awmin a hmuh theih. Heng kan thu hriatte hi a tak tak ni ta se, a lo mak thei hle mai awm e. Ramri hrula awm manah bungrua tlawm zawk leh man man zawka kan lo beisei ve ṭhin hi a lo ni hauh dawn lo mai tih a chiang ta. Hetiang hi a lo nih tak tak chuan thil man a sang lo thei dawn lo va, a tuartu chu mi retheite bawk kan ni leh ṭhin. Heng ziak loh dan hmanga sumdawnna dik lo taka (illegal trading) kalpui hi tih tawp thuai a va ṭha em aw. Manipur a More leh Tamu Trade-ah chuan Licence neite chu harsatna nei miah lovin an sumdawng thei tih te kan hre ve zel bawk si a.

He mi chung changah hian Importer & Exporter (IEC) Holder Association te chuan hma la-in Minister eng emaw zat leh Officer eng emaw zat an hmu tawh a, Shillong lama Custom Commissioner te be pawpin sumdawnna dan dik taka a kal theih nan hma an la a, kawng pawh a in kau ruak tawh a ni. Kan ramah hian thil mawl mang taka kalpui (practice) kan ching riau mai. Entir nan Cooking Gas (LPG) chung changah mitlemte in an duh dana mipui chanvo tih khaihlak an hreh lo ang bawkin PI-LE kan tih, mi tlem te leh hlemhletna um duhtute chauhin kan trade kawngpuiah hlawkna an tel a, mipui leh sorkarin kan chhawr ve lem loh hi en nawn a ṭul hle a ni.

Ramin hma a sawn a, Sangau bulah Chin State leh Mizoram sumdawnna tur Chin State Chief Minister-in a rawn en tih te kan hria. Multi model project kawngin hawn huna Akyab (Sitwe) lam nena sumdawnnate a lo in hawng zel ang a, tute emaw mi tlemte hlawkna turin sorkarin hma a la lo va, harsatna a lo awm leh palh ang tih a hlauh awm hle. Tichuan, Zokhawthar aṭanga bungrua lo kal hi custom deptt-in bill of entry an siam tlem em em a, sum tam tak chawia an lo kal chhuah hnu pawhin kawng tluanin pawisa chawitir an ṭhulh chuang lo a ni. Mizoram pawna phur tlang tur phei chuan Silchar kan pal tlang zo lo an ti tawp mai niin thu kan dawng. Heng thil vel hi Mizoram Custom officer-te pawh IEC Holder Association-ten an sawipui a, State sorkarin Law and Order kengkawh ṭha deuh se, anni custom tih tur a nih loh thuin an lo chhang a. Mizoram officer ṭhahnem ngai tak takten awmze nei a, a ṭha zawnga hma lak an chak hle tih pawh hriat a ni.

Khaw chhak lam sumdawngte hnen aṭanga thu kan dawn danin China aṭanga Myanmar Boarder-ah document engkim kan tih fel a, gate kan lo paltlang tawh chuan khawiah mah check leh chawi a awm tawh lo va, Zokhawthar thleng kan lo kal ṭhin an ti. Mizoramah chuan Zokhawthara PI-LE ho kuta kan peka kan lo chhuah tawh hnuah kawng lakah chawi kan bang lo va, Aizawl kan thlen hnuah pawh kan bungraw dahna godown-ah Custom uniform pawh ha lovin min um zui a, min chawitir leh zel a, kan bungraw man hi sang lo chi a ni hlei nem; an ti a ni. Guwahati a kan ṭhiante China bungraw la ṭhin te pawh China aṭangin Singapore-ah chuan Kolkata Sea Port-ah document te ti felin an la chhuak a. Guwahati thleng engmah chawi awm tawh lovin an lo phur thleng mai ṭhin tih min hrilh ve bawk. Hetiang a nih chuan sumdawnna kalkawnga chawi leh khawn tamna ber kawng chu Mizoram Boarder Trade hi a ni ta mai awm asin! Mi harsa zawk leh rethei zawkte hi a tuartu kan ni tih kan hai hauh lo vang.

Thil dik lo siam ṭha a, kan ramin vannei kan intih ve-na em em Boarder kan chhawr ṭangkai vena tur hi mi tlem te in hup bo mai lovin phalna neiten zalen taka sumdawnna an kal pui theih hun a nghahhlelhawm hle. Sumdawnna dik tak sumdawngtuten zalen leh dik takin kalpui se, thil man pawh heti em em hian a sang lo ang. Kalkawngah a check-tu tur ni loten lo check a, sum lak a tam vang a ni mai thei, bungrua man tlawm tak tak tur kha mipuiin man tlawmin kan lei thei ta lo
ṭhin niin alang. Border Custom Checgate pui berah dan anga chawitir mai hi thil nih dan phung pangngai a ni.

- Zoramthara