Written by
- Hruaia Kawlni.

Kan Healthcare hi


RTI zawhna tih vel vangin Mizoram Universal Health Care Scheme (MUHCS) chuan titi a luah viau mai. Hun kal tawh han thlir kirin, rorel laite flagship programme emaw, vote an hui viauna tur nia eptu lamte’n an hriat hi chu an bei chat duh khawp. Chuti zawnga ngaihtuah chuan MUHCS pawh hi buaipui tham a tling a nih hmel.

Hmanah chuan

Khawvel ram zau zawk leh hausa zawkah te pawh an healthcare hian sawi leh debate a hlawh viau thin, USA-ah pawh Obama auhla ber pakhat a nih kha. Patient Protection and Affordable Care Act, Obamacare an tih mai te kha keini hial te pawhin kan lo hre ve a nih kha.

India ram hi kan rethei thin bawk a, heti lamah chuan kan chuti lua lo. 1983 Parliament-ah National Health Policy nei chhoin, kum sangbi thar 2000-ah chuan universal healthcare-in min cover theih an tum laih laih kha a ni a. Kum 2005-ah National Rural Health Mission a rawn awm chho a. India ramah hi chuan state tinte hi a mipui chengte hriselna lamah mawh min phurhtir ber a ni.

Keini Mizoram pawh sawrkar hnathawkin MR an bill thei te kha, sawrkar hnathawk ve lo chhungkuain kan awh leh sawrkar hnathawk chhungkuaah pakhat tal kan neih chakna chhan ber a ni ṭhin reng a. A bak zawng chuan sawrkar damdawi inah a theih chin chin a thlawnin enkawlna kan dawn bak chu, pawisa puk tur nei an kal thui thei deuh a ni mai a. Sumdawng leh hausa deuh ten private company-ah policy lei thei emaw pawisa faia mahni insengso thei kha an inenkawl rei thei leh deuh a ni mai a.

Tun ṭum MUCHS kan sawi tharna lehna chhan ber

Kan Health Minister sawi ang khan MUHCS hi a langtlang hle a, a guideline te, empanelment hospital-te leh damlote bill pek chhuah tawh zawng zawngte awlsam tak a en mai theih a dah a ni.

A nihna takah chuan, private damdawi inte hi chu sumdawnna liau liau atana din an ni hlawm. Kohhran enkawlte erawh a dan a dang deuh hret ang. Chanchin ṭha hril leh tihdamna mission lam hi Isua hun lai atanga kal kawp tawh a ni a. Kohhran mite ṭangkaipui tura kohhran damdawi in hi chu sumdawnna ngawt a ni lo deuh awm e.

Chutihlaiin, school te, hotel te ang tho hian private damdawi inte hi sumdawng an nih angin hlawk an duh a, an service pawh sawrkar enkawl hospital-te ai hian khawpui apiangah hian a ṭha zawk emaw ni tih tur a ni ta. School pawh sumdawng ni mah se, kan fate lehkhathiam ni tura zirtirna kha an sumdawnna a nih miau vangin an ti tak a; Mizoramah ngei pawh sawrkar sikulte aiin kan duh zawk mah hrih chu a nih hi.

Chutiang a nih vang chuan sawrkar tan chuan private damdawi in leh kohhran damdawi inte hi tehfung khat a teh vek a, agreement inang dual dual siampui chu thil tih chi a ni lo tawp ang. An damdawi in hmunhma te, a pawimawh ber damlo enkawlna khawl leh doctor an neih that dan te pawh a inthlau fu ang. Ram changkang zawkah te pawh damdawi in ṭheuh ṭheuh inenkawlna rate a inang lo viau. Chu chu khawvel kalphung ve reng a ni.

Mizoramah chuan Presbyterian Kohhran damdawi in lian Durtlang phei hi chu a hlun ber leh hmunhma pawh nei tha ber pawl an ni awm e.

Healthcare kal tate

Sawrkar hmasa kal tate thil tih ṭha vak lo sawi nawn chhen hi a nuam lo va, tawite chauhin i thai lang teh ang. MNF sawrkar hmasa kum 10 lai (1998-2008) tawp lamah healthcare scheme kan han ti chho ṭan a, a tir a ni bawk a, sawisel tur a tam hle. Health Minister fate’n private insurance company lamah sawrkar sum kha an lo dah a, a commission tam tak an dawng tih thawmte a awm a nih kha. Chutah Congress an lo lang a, an term hmasa 2008-2013-ah kha chuan a inziak lutte pawhin bill an la ve thei zel a, mahse, an han lal rei deuh a, term dawt 2013-2018 ah kha chuan healthcare khan duhthu a sam lo hle a nih kha.

Chutah kum 2018-ah MNF lo sawrkar leh hnu phei kha chuan SEDP-te nen an sawi pawlh nawk nawk nge ni, House Leader meuh khan, "A damlo apiangte dawn turin nuai 2 ṭheuh kan dah," tih ang deuh te khan a sawi nawi nawk a nih kha. Nuai 5,445 lai 2018-2023 sawrkar khan healthcare bill bat a awm ni te khan sawi a awm.

Eng nge RTI hmanga diltute thil tum hi eng nge ni ang?

Ṭhenkhatin, "Mipui sum thawh khawm aṭanga he scheme hi siam a nih vangin sawrkar leh damdawi in inremna kan hriat hi kan chanvo a ni," ti an awm. Amaherawhchu, ngun taka ngaihtuah chuan mipuite’n kan hriat tur awm chin chu Pi Rinpuii, Health Minister sawi ang khan hmuh theih maiin a awm vek mai.

RTI Act hmanga Synod Hospital leh sawrkar inremna chipchiar hre duhte hian eng nge an tum ni ang? MUHCS hi tluang takin kal se, inziak lutte pawh hi pung se an tihna lam aiin, he Hospital nen an inremna hi hetiang zata to a nih si chuan, hetiang rate hian nangni damdawi in hi eng vanga ti bik nge an nih che u. Hetiang zat hian nangni damdawi in pawh hian sawrkar hi nawr ve rawh u, tih bâwr vela mi dang fuih pawrh kual tumna hmanrua atana dil ta chiam chiam hi an ang hlein a hriat.

AMC inthlan hmaa eptute beihna khan awmzia a nei em?

Health Minister hlui khan MUCHS hi an sawrkar lai aṭanga an lo ruahman chhoh, ti ang deuh khan a sawi a. Chutihlaiin, an party General Secretary hmeichhe pakhat thung khan press conference-ah khan MUCHS hi mipui bumna ni deuh hial khan a rawn sawi ve leh thung a. Mipui bumna tur an lo ruahman sa nge ni, an thu pawh party hotu ṭheuh ṭheuh a inhmu lo angreng hle. Hei vang emaw ni, an party aṭanga MLA candidate lo ni tawh, ukil pakhatin RTI Act hmanga sawrkar leh Synod Hospital inremna dil chhuah tuma a beih dante pawh a leiko zawngin han thehdarh vak mah se, AMC inthlan aṭang kha chuan mipui ngaihdan a sawh sawn lo hle niin a lang.

Engpawhnise, confidentiality clause (thup tur chin) pek chhuah lohna dante hi RTI Act-ah a inziak tih thu ukil pakhat khan a rawn ziak ve thung a. Keini dan leh hrai thiam lem lo mi narân tan chuan ngaihdan siam thiam a har rualin, MUCHS hi mirethei zawkte’n an chhawr ṭangkai hle tih chu kohhran ho thuchhuak aṭang hian a lang chiang viau awm e.

Kalphung rharah danglamna

Engpawh chu ni se, MUCHS atana ADB loan US dollar 108 million lai mai, tunlai India pawisa hlutnaah chuan vaibelchhe 980 (crore 980) lai nikum December ni 5, 2025-a approve a ni hi a lawmawm. Chu achhapah 90% hi Central sawrkar rulh tur, a bak 10% hi kum 15 chhunga state sawrkar rulh ve chauh tur a ni leh zel hi kan politician hlun tak chawl ta pakhat ṭawngkam takin, MUCHS hi ‘Pathian lamṭang programme’ ni awm tak a ni.

Tin, Health Department lamah hrim hrim pawh hian hmasawnna kan hmuin a lang. Nikum chhung zawnga MUCHS hmanga inenkawl 68.56% lai kha sawrkar damdawi ina inenkawl an ni a. Sawrkar damdawi ina damlo senso sawrkar tum chu 43.47% chauh a ni te hian a lantir chu, tun hma zawnga thingtlang damdawi ina thawkte’n damlo enkawl mang lova hmunpui lamah an refer zung zung ang chi kha tlahniam niin Health department thawktu daktawr aṭanga a te ber thlengin theihtawp chhuahin an ṭang thar hle tih a lang thei awm e.

Tlangkawmna

A bikin khawpui kohhrante hian an kohhran mite damlo hi MUCHS awm hma aṭangin cheng 2000/3000 bawr hian an kan (ṭanpui) ṭhin. Khawpuia kohhran hruaitu pakhat chuan, "Kan kohhrana damlo awmte cheng 3000-in kan ṭanpui ṭhin a. MUCHS registration kan tihsak hian an damloh hunah cheng nuai 5 thlengin kan ṭanpui tihna a ni mai," a ti hial. Thil reng reng hi thlir dan azir hi a lo ni. Kan healthcare scheme pawh hi a positive zawnga thlir tan chuan scheme ṭha tih loh theih loh niin a lang.

- Hruaia Kawlni