Hriselna i ngai pawi- mawh takzet teh ang u
Pathian hruainain kum 2016 chu kan lo hmang zo leh ta m>k a. Kum t$r lamah Mizoram sawrkarin Aiz^wl City Police constable at^na Mizo tlangvál fit 6 tling ṭhiau mi 60 a l^k thu leh kha thil kha anmahni tlangválho b^kah Mizo hnam pum t^n pawh thil l^wmawm leh chhinchhiahtl^k tak a tlin thu te, taksa a hleitlinna chhan pawimawh tak pakhat chu Health & FW Deptt. hmal^knaa Aid$n Chi kan ei ṭhin v^ng a nih thute kha kan hre tawh a. Police hotute’n tlangv^l fit 6 tling chin ngei an mamawh t^wk hmuh an beisei ngam chiah loh av^nga fit 5 leh inchi 10 thlenga ngaihhnathiam hial t<r pawha inkau rilru chungin diltu mi 120 zet an hmu a nih kha. An hnathawk lai hm>l hmuh hl^n a nghahhlelhawm hle mai!
Hetiang chanchin l^wmawma kum bul kan ṭan hnuin Vanglaini chanchinbu dt. 11th Nov., 2016-ah chuan a chunga kan thu hmasa letling thawk, Army Recruiting Director-in Sipai ṭan tum Mizo ṭhalaite zingah Medical Test paltlang zo lo an tam thu a sawi chu kan hmu ta thung a. Sipai hotute hian Mizo tlangv^l tam tak sipai at^n l^k beiseiin Aiz^wl an rawn pan a, an hmunpuia an Football Team ṭha rawn hruaiin L^mmualah MFA Team ṭha pakhat n>n inkh>lin bul an ṭan a nih kha. An tum ber Sipai l^k an han buaipui chuan t<nlai chhana sipai ṭan a hl^wkzia leh an hlawh leh hamṭhatna awm thei zawng zawng n>na an tl^ngau chung pawhin Mizo tlangv^l sipai ṭan tum mi 3,000 v>l chauh an intlar ta a, hei hi ram pum ngaihtuah chuan a tl>mtham deuhvin a lang.
Recruiting Director-in a sawi d^nin Sipai ṭan tuma intlar mi 3,000 z$nga 1,900 zet (63%) chu Physical Test (tl^n chak, zuan s^n, zuan thui adt) paltlang zo lovin an tla ngh^l a, an z$nga mi 1,100 (37%) chauhvin an paltlang thei a ni. Physical Test paltlang mi 1,100 chauh z$nga a zahv> (mi 550 v>l) chuan Medical Test (hris>lna lam tehna) an paltlang zo lo zui leh ta ngh^l a, h>ng z$ng mi 220 v>l (40%) an hn^wl chhan chu Kuhva, Supari (kuhva thlum) leh thil ṭha lo dang ei nasat leh mei z<k v^nga lei dum lutuk leh ha fai lo leh dik lo a ni a, mi dang 165 v>l (30%) chu ruihhlo tih ṭhin v^nga hn^wl an ni bawk a. Chu b^kah mi dang 80 v>l (15%) an hn^wl chhan chu lirtheia ch>tsual av^nga taksa hmun hrang hrang fel hlel a nih laiin a hnuhn<ng berah mi 55 aṭanga 80 v>l lai (10% - 15%) chu Medical Test tih nia zu rim nam v^nga hn^wl an ni thung a ni. Kan tl^ngmipuite ch>nna Nagaland-ah chuan Sipai ṭan tum intlar z$ng 60% laiin Medical Test hi an paltlang zo thung a, kan pha lo viau a nih hi! Sipaia ṭan tum, Medical Test paltlang zo v> ta loho an hn^wl chhan han en vang vang hian a tam ber chu mahni insiamchawp niin a lang a, taksa chhunga kh^wl pawimawh - thluak, lung, chuap, kal, thin ilo - hris>l t^wk loh v^nga tling lo chu an niin a lang lo a ni.
Kuhva ei mi leh meizu ṭhin rau rauvah lei dum vek leh ha b^l bet tlat khawpa eia z< chu sipaiah lo tling hr^m pawh ni se an t^n thil dang dang b^kah pumpui n^ leh chuap natna ilo vei a awlai b$k hle d^wn a, kuhva ch^ka chiri mai pawh awm theia mawi a ni! Ruihhlo tih ṭhin v^nga hn^wl an ni te hi a pawi >m >m a, ruihhlo hian kan tlangv^lte Sipai ṭan hial a kham hi a pawi takzet a; mahse heti chunga Physical Test an paltlang thei hlauh hi an lawmpuiawm a, mi hris>l pangngaite ai chuan an hahin an chauh phah z^wk ngei ang le!
Lirtheia ch>tsual av^nga taksa hmun hrang hrang fel hlelte hi chu hna rum thawk at^n duhthu an s^m lo deuh a ni ang e. H>ng b^ka mi 55 aṭanga 80 v>l lai mai Medical Test tih nia zu rim nam v^nga hn^wl an la ni ta deuh deuh hi chu a mualphothl^k hle a, hetiang >m >m hi chu Sipai l^kna hmun ni lo thil pawimawh tihna hmun dangah pawh inlan lo t<ra dan chah ngh^l at^n a ṭha hle a ni. Sipaia ṭan hi t<nlai chhanah lehkha zir sang lo t^n pawh a chhenf^kawm takzet av^ngin tlangv^l hris>l pangngai t^n chuan ngaihven zuia a <ma <m chi a ni hial ang. Kan nau pakhat pawh Assam Regiment-ah ṭangin Andaman thliark^rah a awm a, kum khat chhungin chawlh ni 90 neiin chawlh hmanga thlawh’naa a rawn h^wna leh kal lehna s>nso zawng zawng chu sorkarin a tumsak vek a ni.
He thil thleng hi Mizo mipui n^wlpui aṭanga ram hruaitute thlengin chhiar liam mai lovin rilruah veiin insiam ṭhat n^n hman tum ila, a l^wmawm khawp ang. Nu leh pa te’n kan tu leh fate chu taksa hris>l leh chak nei t<rin nasa z^wkin zirtir ila, kan fate entawntl^kin z<k leh hmuam leh ruihtheih lakah inthiarfihl$m ila. Tlangv^lte’n football kh>l thiam tak ni t<ra taksa duat a pawimawhzia an hriat ṭan m>k hi Sipaia ṭan n^n mai b^kah lehkha thiama hna s^ng tak thawh n^n pawh a pawimawh vek a ni tih hria se, nulate’n bialpa leh pasal at^n tlangv^l hris>l leh taksa vawng fai, ruihtheih thil laka fihl$m, ka chh<ng fai ver vawr leh ha v^r ṭh>t ṭh^wt ngais^ng se la, meng phelh phing pheng chunga meiz<k kh<a ur paha hmangaih thu hlan ch$ng chu hn^wl ngam se la; chu chu kan ram leh Zofa lo la awm z>l t<rte dinchhuah n^n a pawimawh >m >m a ni.
Hetih lai hian mipui mimir z$ngah mahni taksa enkawl kawnga dawr^wm tak tak kan tam khawp mai bawk. D^ktawrin thisen s^ng leh zunthlum vei v^nga sa thau ngheia thil thlum ei tl>m t<ra a hrilh ngawih ngawih, ruai ṭheh nikhuaa chutiang a huatz^wng laka amah v>npuitu a chhungte thlima chaw k^ra sa thau thukru ta ṭ<t ṭ<t an la tam khawp mai nia! D^ktawrin ‘z< in tawh suh, i in leh chuan i taksain a tlin tawh lo vang’ an tih ngat z$ngah lah mihring an chan loh chhana ‘a nghei reng tawh hnuah a lo in leh al^wm maw l>…’ tih ngai an awm fo te pawh hi a pawi takmeuh va; sa thau ngeih lo chunga a r<k ei tlat te, zu ngeih miah lovin zu in luih tlat te hi khawi hmunah mah fiamthupui chi a ni ngai lo. Kan hunpui Krismas leh Kumthar vuakv>ta mahni taksa ngeih miah loh laka tl^wm hi chhiatna t^wp thlentu a ni thei tih hriain ins<m tlat a pawimawh >m >m a ni.
Aiz^wl khawpui bawlhhlawh paihna lama thuneitu hrang hrangte’n September thlaa bawlhhlawh s^wngb^wl d^n t<r an sawi ho kha a tak hmuh hl^n a nghahhlelhawm hle mai. Rambuai hma deuh aṭangin khawpui bawlhhlawh hi hmun hnih/ khatah paih kh^wm ṭhin a ni a, khawpui ṭhang z>lah bawlhhlawh a lo pun z>l av^ngin a paihna hmun pawh sawn hlat hret hret a ni a. Kh^’ng hun lai ngaihtuah kha chuan t<n aia fel fai leh changk^ng z^wka bawlhhlawh tihral hi chu a ^wm tawh takzet a, chh<ng v<m th<ra h^l kh<k vung vung te hi b^nsan loh pawhin tihtl>m tal chu a ṭ<l tawh takmeuh a ni. AMC-in chawlhk^r khatah ṭum hnih emaw chhungkaw bawlhhlawh te chu khawnin paih a ni a, kan khawlai pawh a fai s^wtin bawlhhlawh paih nach^ng pawh kan hre viau tawh a, a l^wmawm hle a ni.
Septic tank ṭhuahna pawh hi a buai-puitute hian hris>lna at^na pawisawi lo t<r hmun ngeia an paih a pawimawh >m >m a ni. Bawlhhlawh hi a rim chhiat leh hmuh hrehawm v^ng mai ni lovin tho leh rannung dangte’n bawlhhlawh aṭanga natna hrik an semdarh ṭhin av^ngin bawlhhlawh paih b^kah tihral z>l hi engto hle a ngai a ni. Ministry of Sanitation, Govt. of India-in India ram faina leh thianghlimna dinhmun - chhungkua/v^ntl^ng inthiarna hmun awm d^n ilo - aṭanga tehin Mizoram chu a s^ng lamah Pathumna a nih thu te kan hria a, a l^wmawm viau mai.
Kan khawpui hi a fai e ti ṭhin mah ila l^wmna t<r khawpin a la fai t^wk chiah lo a tih theih ang. Chh<n >nga bawlhhlawh kan paih duh lohna hmunah z^n thimah pawh paih duh chuang lo khawpa faina kan nunpuia, bawlhhlawh paih phal loh thu ziak t^r hnaivaia paih lui ph>t lo va paih phalna ngeia hlau lo leh t$m lo va kan paih ṭheuh va, hmun ualau leh hmun biru a fai rual vek hunah faina tak tak chu a lo langs^r d^wn z^wk a ni. Motor kawngpuia car nalh tak tl^n lai chhung aṭanga bawlhhlawh thehchhuah mai leh khualzin phur chi l$rthei khawpuia rawn l<t ṭhin banga khualzin motor rui hnuhma berh luai mai ṭhin te hi te hi a mawi loh d^n a intluk reng ^wm e; car man to tak tak tleh v> d<l d<l tawhna khawpui, l$rthei t^wt mup mup chung pawha hmehr$k (horn) ri hriat t<r awm mang loh av^nga ram p^wnlam mite fak kan hlawh m>knaah hian l$rthei fai lamah te hian inel v> tawh ila, a duhawm ngei mai!
Ei t<r lamah pawh bakery chhang f<nnaah leh ei t<r f<n kan siam ve ṭhin-ahte hian a siam ni, a siamna b^wlhlo hming leh tel z^t te, a ṭhat chhung t<r ilo te n>n chhut kai ni ve tawh se; chhang f<n pawh stapler-a kilh mai lovin mawihnai z^wka ach^ra ch^r emaw a hun tawh takzet a ni.
Mizote z$ngah HIV+(AIDS hrik pai) an tam tawh >m >m b^kah a ni t>la kai thar an pun chhoh z>l av^ng leh chutiang a nih chhan lian ber chu mipat/ hmeichhiatna hmang khawlova inp^wlna aṭanga inkaichh^wn a nih tlat av^nga a v>ng theitu awmchhun condom hman pawimawhzia ualau taka tlangzarh a lo ngai ta hial hi a lungchhiatthl^k takzet a. HIV+ hmasate z$ngah AIDS veia thi awm nual tawh mah se ualau takin kan hre l>m lo a ni maithei e. Sikserh hrik pai chuan Sikserh an vei ngei ṭhin a, Sant>n hrik paiin Sant>n, chutiang z>lin. HIV+ chuan eng tikah emaw AIDS a la vei d^wn tih hi hriat hmaih hauh loh t<r a ni. T<na HIV+ te enkawl n^na hman Anti-Retrovirus Therapy (ART) hi AIDS damdawi a ni lo va, HIV+ te tl>m a z^wnga puitu mai a ni a; HIV+-in AIDS a vei tawh chuan eng damdawi mahin a enkawl ‘dam’ theih rih loh a ni. HIV laka inv>n n^na Condom hmanin a tum chu t<na HIV+ m>kte aṭanga tuma’n an kaichh^wn loh n^n a ni a, HIV+ m>kte ‘t^n’ ni lovin HIV ‘la kai lote t^n liau liau’a ni z^wk. ‘Mamawh hun a awm thut thei, condom pai reng rawh’ tih thu han chhiar hian Mizote hi tisa ch^kna hmang mai t<r hian kan inpeih sa deuh reng tihna em ni te ka ti a!
Kum 10 v>l kal taa kan rama sikserh thihpui an tam viau lai pawh kh^n Sikserh damdawi kha t<na condom tl^ngzarh?/ phalrai? ang >m hi chuan mipui z$ngah tihl^r a ni ngai lo. Kan inngaihtuah ngun zawng a ngai hle a nih hi! He zirtirna hi kan zahpuia hmuh hrehawm kan ti a nih chuan a n^wtreh theitu chu Mizo mipuite chauh kan ni. Chhan hrang hrang av^nga mipui punkh^wmna hmun te, intihhlimna hmun te, Krismas leh Kumthar hmuah leh lawm hunte hi mawihnai leh thianghlim taka hun hmanna t<r a ni a, ‘intihhlimna’ tih av^nga z< leh damdawi ilo rui chunga tel tum tlat te hi mi fing lo zia a ni a; ruihtheih thil n>n khera hlimna chen hi chu chen zawh rual ruala hlim lohna thlent$r ngh^ltu a ni z^wk.
T<nlaia kan buaipui >m >m pawisa tihthih nghawng te pawh hi taksa hris>lna at^n hman ṭangkai a ṭha hle ang. Mahni pawisa neih v> ang pawh bank aṭanga duh z^t l^kchhuah a awlai loh av^ngin l^kchhuah theih chhun chu thil hris>l lei n^n chauh hmang ta ila, pawisa nawi neih remch^n loh te hi meizial leh kuhva lei tl>m phah n^n hman ni hlauh se, zu man t<r nei lo chuan zu in tl>m leh nghei phah hial n^n hmang ta bawk se; at$rah chuan thil harsa tak a ni nain mahni, chhungkua leh khawtl^ngah rah ṭha a chhuah ngei d^wn a ni. Mahni ph^k t^wkah hris>lna kawnga ṭan kan l^k ṭheuh chuan sipai an l^k leh hunah Mizo tlangv^l a intlar peih apiang an tling zat zat tawh ang a, an l^k apiang lah kha football, boxing, volleyball leh martial arts adt lama eng emaw ti tala lo inhmang tawh an nih deuh vek d^wn av^ngin a latute t^n an chhenf^kawm hle ang a, a kum t>lin eizawnna kawng a inhawng zui reng mai d^wn a ni.
Krismas leh Kumthar hmuah leh lawm hunte hi mawihnai leh thianghlim taka hun hmanna t<r a ni a, ‘intihhlimna’ tih av^nga z< leh damdawi ilo rui chunga tel tum tlat te hi mi fing lo zia a ni a; ruihtheih thil n>n khera hlimna chen hi chu chen zawh rual ruala hlim lohna thlent$r ngh^ltu a ni z^wk.
- Dr. Malsawma, Cháltláng Vénglai