Written by
- Zothansangi Hmar

Rethei leh hausa inkar a zau telh telh

Karl Marx (German philosopher, a thu leh hla avanga khawvel ram ropuite rorelna sawi nghing leh sawi danglam ṭhintu) khan Social class a zirtirnaah khan zawhna pakhat a siam a, “Eng ngati nge khawvelah hian hausakna tam tak a awm reng chunga mi tam tak rethei taka an awm chhan le?". Karl Marx hian rethei leh hausa, mi lian leh mi té inkar zau lutuk hi a duhlo mai ni lovin a haw hle a, mi hausa zawkte nuam taka an khawsak laiin, mi retheite chuan harsatna tam tak nen hringnun an hmang ve thung a ni tiin a auchhuahpui ṭhin.

Chutih mek laiin, tun hnaia kan ram hruaitu lu ber thusawi, video rawn lar ta hluai chuan kan ramah ngei pawh mi hausa leh rethei inkar zau tawhzia leh, tihzau belhna tur thuchhuak leh hmalakna tur a rawn awm ta hian mi tam tak rilru a tina hle a. He video viral-ah hian CM chuan ti hian a sawi a ni, “...Lunglengah sawnin, hemi a nawlpui, a ruihhlo ti angreng nena inpawlhsawp loh tur, sorkar hnathawk a changkang chin leh sorkar hnathawk kher lo pawh, changkang china inngai; chumiten Pathian thua an rawn inchiahna tur kan sa mek a, tichuan room a awm thlap ang a, bathroom-te a awm thlap ang a, zana rawn riah a, zinga haw leh mai theih, changkang deuhin, chutiang chu a bik takin kan officer rual tan hian a ngai. Ram rorelnaa Pathian ram a lo thlen theihna tur chuan sorkar hnathawk an pawimawh a, chu'ngho luhna tur bik chu tunah hianin crore 20 leh tih chuangin kan buaipui mek a ni,” tiin.

He video hi social media (Instagram/Facebook)-a a darh rualin, mi tam tak a bik takin ṭhalai lam ten an comment nghal nasa hle a, heta comment ṭhenkhatte hi han tarlang ta ila,

“Mizoramah class-in kan inthen ve ngai lo va, hetianga thusawi ringawtte hi mi hausa leh rethei inkar tizau zeltu a ni...a va'n ṭhalo tak em…”

“Sorkar lai hian ka duh lohna leh rinhlelhna te hi min paih thlaksak ṭep ṭep ṭhin a, ka rilru ka thlaksak ṭep ṭhin a, ka rilru ka thlak mai dawn laiin anmahni bawkin ka duh lohna leh rinhlelhnate min nemnghehsak leh ṭhin. Tuna kan CM thusawi hi hnialtu leh khaptu tu mah a ministry-ah leh a party chhungah hian an awm lo em ni le? Tunah Lunglengah Biak in chu an sa mup mup tawh si a. “E Hei zawng, Pathian pawi kan sawi dah ang e,” ti tur tu mah a mi leh sa, Amah hnaihtu leh thurawn petu te zingah an awm lo em ni le? A mak eee…

“Vaibelchhe 20 senga Picnic type-a Pathian thua va inchiah avang khan kan ramah Pathian ram a thleng lo ang!’’

“Casual teacher EO pawh chhuah thei lo, hlawh pawh pe thei loin. Officer ho hlawh baka an changkanna hmun tur tiang zat inseng thei te hi, officer an nih theihna Zirtirtute zahlohna lian takah ka ngai. Beiseina in tibeidawng ta khawp mai.”

“Pathian pawl turin kal ve kan tum anga gate duty-in, “In changkang tawk lo nangni chu, in lut ve thei lo’’ min lo ti palh ang tih a va hlauhawm ve.”

“Veng tinah Biak in a awm vek, kohhran tinin a khát tàwkin camping leh crusade an buatsaih reng bawk, a hrana lo tih kual vel kha a ṭul lo lutuk, VIP culture nuaibo chu khawi lamah.”

“Next election: Communist party.”

“Dinhmun ṭhatna aṭanga mi hmuhsit ching te, thiamna sang tak aṭanga mi chungtlak ching, Thihna hmaah angkhata kun za ṭheuh tur hi, Tu nge inthlei thei?”

“Mi zawng zawng ban phak loh chu Pathian thu dik leh kaldan dik a ni tawh lo, kalsualna dik tak… Lal Isuan eng nge min zirtir? tu pawh in zinga mi lian nih duh apiang chu in rawngbawltuah a awm zawk tur a ni; tu pawh in zinga hmasa ber nih duh apiang chu in chhiahhlawhah a awm bawk tur a ni… mi te te pawl zawk rawh u.”

“Kan ram hruaitute hian rilru an tina ṭhin ka ti. Tlumtea thlira kan thlir. Party dang pawh ka inhnialpui vak vak a. Beiseina sang tak nen. Mahse nikum aṭang khan ka hel ṭan a. Ka lo thlir thiam ve dan aṭangin rilru natna hi a tam ta lutuk a. Engtin zel ni dawn maw. Kan ram hi.”

A chunga kan tarlan tak thuziak hrang hrang aṭang khian kan CM thusawi hian Zoram mipuite rilru a tina hle a ni tih a hriat theih a. Hei mai bakah hian ṭhalaite hian kan ram hi an hmangaih a, anmahni mimal hlawkna aia ram pum huap hmasawnna tur a nih phawt chuan lawm leh lungawi tawk an tam hle tih a tichiang a, tin, ram hruaitute hian an duh duhin an rilru an sukthleksak thei tawh lo a ni tih a tilang tel bawk. Mizote nihphung hlu em em leh kan kristiana nen inmil tak, hausa leh retheite hmun khata nihna vanga inthliar miah lova kum hei leh chen lo kal tawh kan ni a. Mahse kan Mizo ze hlu tak leh ropui tak hi, tunah chuan pawlhdal telh telh a ni tawh a, kan ramah hian vairam angin mi hausa leh rethei inkar hi a zau telh telh tawh a, hemi belhchhah tur zawngin kan ram hruaitu lu berin ṭawngkam a siam hi a pawi takzet a ni.

Human Rights lam kan thlir phei chuan mihring zawng zawng hi chanvo leh zahawmnaah kan intluk vek a ni. Kan ramah ngat phei chuan mi harsa zawkte dawm kang tur leh rethei leh hausa inkar lo zau telh telh tih reh tuma hma la tur zawk kan ni. India rama mi chungnung zawk leh hnuaihnung zawkte langsar taka thliar hran an ni ang mai a, hetianga kan ram chhung ngeia inthliarhranna tur langsar tak a rawn awm ta mai hi nakin kan ram kal zel dan tur atan a pawi em em a. VIP culture tihluar zeltu tur a la ni dawn chauh a, nakina ngaia kan neih hunah phei chuan kan ramah hian mi rethei zawk nih te, thil ti thei lo zawk nihte hi a la hrehawm telh telh dawn a ni. Tunah phei chuan sikul ṭhenkhatahte chuan mi hausa fate chiah luhna tura siam ni awm tak a ngaih theih, private school-te a awm nual tawh mai a, nu leh pa neinung zawk ṭhenkhatte phei chuan an fate kawm atan pawh anmahni ang neinung lo chu an fate ṭhian atana kawm phal tawh lo an awm nual tawh mai. Heng hi nakin zel atana hausa leh rethei inkar tizau zeltu tur zinga mi a ni tel mek bawk.

Kan Mizo ze dik tak hi a bo chho mek zel a, vai ram ang maia hausa leh rethei inkar thliar a, tihzau duh hi an pung telh telh tih kan CM thusawi dan aṭang leh a rilru puthmang aṭang hian a lang chho nasa hle a ni. Elite (Mihming sang, mi chungnung bik, mi ṭha berte) heng anga inngai leh indah mek tawhte hi an la pung zel dawn a, mirethei leh sorkara hmelhriat ṭha pawh nei ve lo chhungkaw tam tak hi an la chep telh telh ang tih a hlauhawm takzet. Democracy ram kan nihna te, a pawlhdal tur zawnga ram hruaitu lu berte'n thu an sawi fo mai ṭhin hi a pawi hle mai. Dinhmun sanga awm tak hnuah mi dang hmusit leh enhniam ṭhinte hi kan ramah pawh sawi tur tam tak an awm mek.

Hetiang lama thiamna nei bik te phei hi chuan an ngai thutak hle a, ka pa Pu Rualkhuma Hmar (L) phei kha chuan heng lama Political Sc subject-a Head of Department (Hrangbana College) a lo nih tawhna leh Ukil a lo nih tawhna nen khan, Kohhran inkhawmpuia batch rawng hrang hrang kan inbelte hi inthliarhranna chi khat a ni tawh tiin a lo sawi hial mai a. Chutiang bawkin political thinker lar tak Karl Marx pawhin intluktlanlohna hian lalram zauhna policy, a lal te lal telh telhna a thlen phah tih tein a sawi a ni.

Hei mai bakah hian kan India danpui hnuaiah Article 15 (1) : Khua leh tui nihna nei mi tu pawh a sakhua rin dan vang emaw, a hnam vang emaw, chibing nihna nei a nihna emaw, mi, hmeichhia a nihna vang emaw, a pian leh murna hmun avang emawin ram (State) chuan (mi tumah) a thlauhthla tur a ni lo, Article 15 (2) Ram leilung fa mi tu pawh, sakhua avang emaw, hnam emaw, chibing nihna emaw, mipa/hmeichhia a nihna vang emaw, a pian leh murna hmun avang ngawtin emaw a khawi emaw ber vang emaw hian heng ang thil a nihna hian tih ve theih lohna te, ti ngei tura tuksakna, khapsak bikna ang siamsak tur a ni lo. A tarlan zawm zelna Article 15 (2) (b)-ah: Heng ang thil hmanna, tuichhunchhuah te, inbualna hmun hmanna te, kawngpui leh vantlang intawllenna (public resort) ram suma/siam senso ṭhenkhat sawrkar sum hmanga siam emaw vantlang tana hman tura tih hman chungchangah te (tih ve phal lohna, tihluihtirna emaw khapna thil siam bik ang chi chu tih tur a ni lo).

A chunga kan danpui bung leh chang kan tarlan tak aṭang ringawt pawh khian tuna CM thusawi leh hmalakna hian India Danpuia Article 15 hi a kalh bawk a ni. Hetiang ang inthliarhranna lam hawi hi chu tun hnuah kan ram hruaitute ká aṭang hian chhuak tawh lo se kan ti takzet a ni.

Tun hnai lawka Chief Justice of India Surya Kant thusawi, “Ṭhalai hnathawk lote hi chukchu ang an ni a, media lam mi leh activist te intiin, kan ram kalphung an rawn sawisel ṭhin a ni,” a tih avanga social media-a Cockroach Janta Party, reilote chhunga India mi nuai tam takin zui nghal a lo pian phah ta ang hian, tuna kan CM thusawi, “Mi changkang chinte Pathian thua an inchiahna tur Lunglengah cheng vbch.20 chuang sengin kan buaipui mek,” tih hian Mizoramah pawh communism (thil zawng zawng mipuiin inṭawma chungte chu mimal ṭheuh ṭhatna tura hmanna) lam kan buaipui nat a ngai chho hle dawnin a lang ta a, kan ramah hian rethei leh hausak inkar hi zau ve lul suh se! 

- Zothansangi Hmar