Written by
-Mahmuaka Chhakchhuak

KA THLARAUIN KRISTAAH CHAUH

‘Ka thlarauin Kristaah chauh’ tih hla phuahtu Ch. Pasena hi Vailen tirh kum 1893-ah khan Khamliana khua Lunglengah a piang a, a pianpui hming chu Chawngnghilhlova a ni. Naupang tai têk, sen ver vawr a nih ṭhin avangin ‘Pasena’ an ti a, a pu hlen ta a ni. Kum 5 mi lek a nih laiin a nuin a boralsan a, Khawrihnimah A AW B a zir laiin Zosaphluia’n Aizawl lamah a hruai a, Zosapte châwma awmin, kum 1907-ah Lower Primary a zo a, kum 1910-ah Middle zo lehin, kum 1913-ah Silchar aṭangin pawl 7 a zir zo a ni.

Chumi hnuah chuan Mizoramah rawn hawin, Zosapte ṭanpuiin kum 1914 – 1916 chhung Inspector of Schools-ah a ṭang a, kum 1917-1918 chhung Head Interpreter niin France ramah a kal. Kum 1924-25 chuan Zosap missionary Kittie Lewis-i pa, Sir Herbert Lewis, MP chawmin Sap ramah lehkha a zir a, Diploma in Education a zo.

London-a kum khat lai lehkha a zir lai hian biak in pakhata an inkhawmnaah thu an sawitir a. Inkhawm bânah chuan Mary Winchester (Zoluti) chuan a chibai a, lêngah a sâwmin, zanah a va riak nghe nghe. Zoluti an man a, an hruai haw leh hnua Mizo zinga Zoluti hmu leh hmasa bertu chu Challiana a ni a, kum 1907-ah a hmu a; kum 1912-ah R. Dala'n Sap rama thla ruk a châm chhungin a hmu a, chumi hnuah chuan Ch. Pasena hian a hmu leh a, Mizo dang chuan Zoluti hi an hmu hman tawh lo.

Sap ram aṭanga Mizoram a rawn haw hnuin Mission School zirtirtute buatsaih Training Master (Principal) hna a thawk a, tonic solfa a thiam avangin Mission Veng Kohhran zaipawl hruaitu a ni ṭhin. Kum 1926-ah Aizawl Silkulpuiah Boy’s Scout a din a, kum 1935 June thlaa YLA dintu zingah telin, Secretary hmasa ber a ni.

France ram pana a kal laiin Arabian Tuipuia an chuanna lawng chhungah chuan A AW B hla a phuah a. Chung lai vel bawkah chuan Mission Veng Kohhran thlai thar hlanna inkhawma sak atan tiin "Aw Lalpa, i malsawmna hlu" tih hla a phuah leh a; Pu Zakunga nen kum 1916 velah "Lal Isua chaknaa innghatin" tih hla an letling dun bawk.

Zirna lama a tui avang hian sikul hotu a nih chhung (1925-1950) chuan sikul zirlaibu tur a siam nual hman a, chungte chu hengte hi an ni:

1. Zirṭan Bu

2. Zirtirh Bu Thar

3. Hmabu Chhang

4. Mizoram Chanchin

5. Assam Ram Chanchin

6. India Ram Chanchin

7. Khawvel Thu

8. Sap Ṭawng Zirna Bu

9. Mizo Thawnthu

Biakliana nen ‘Palestina Ram Thu’ an ziak a. Thuthlung Thar lehlinnaah Zosapte a pui bawk ṭhin a, Thuthlung Hlui lehlinnaah phei chuan a tir aṭanga a tawp thlengin a tel tluan zak a ni.

Zirṭan Bu a siamah hian naupangte tana hriat awlsam thei ang ber turin a buatsaih a: ‘Aw’ hmanna thumal leh sentence puitling fel tak ni pahfawm si, chhiar an zir paha an vawn nghal tur moral teaching nei ṭha em em bawk sia a fawm khawm a, rem tak maiin a chuktuah khawm thiam tlat mai ṭhin a, a remhriatzia a lang. Entir nan:

Saw saw chawngzawng a ni,

I vawm tur a ni lo,

Châwm fo zawk rawh.

Zirṭan Bu Tharah pawh chuan pipute’n puithuna avanga an lo hlauh em em ṭhinte chu ‘Hlauhawm lohte’ tih thupui hmangin hmânlaia hlauhawm em ema an lo ngaih ṭhinte chu zirlaite’n a hlauhawm lo a ni tih an hriat a, an rilrua puithuna âtthlakte chu an mausâm theih nan a ziak hlauh mai a. Chu mai pawh ni loin, naupangin an ṭhanlenpui atana ṭha tur ngaihtuahin ‘Tih Dan Ṭha 16’ pawh remchang em emin zirlaibuah chuan a zep tel bawk. Zirlaibu a siamte hi naupangte’n hla anga an chham zat zat theih turin in rhyme ṭha leh sak theih titihin a dah thiam tlat ṭhin. Chutiang taka talent nei ṭha leh chhuanawm chuan kum 1961 December 2-ah chuan Chatuan ram min lo pansan ta a, Pastor Liangkhaia'n a vui a ni.

‘Ka thlarauin Kristaah chauh’ tih hla hi kum 1962-a harhna aṭang khan vawiin thlengin Pathian fakna leh chawimawina hla sak uar pawl tak a la ni reng a. A hla thu a ṭhain sak a nuam a, mimal, zaipawl leh a huhoa sak pawhin a hla hlutna a hniam tak tak thei lo.

Ch. Pasena hian France rama indona hmuna thla ruk zet hun an hman lai chuan khuarkhurum (trench) chu hun tam ber an hmanna a ni a, silai leh bomb puak rite chu engtiklai pawha hriat tur a awm. Dinhmun hlauhawmah an awm reng a, thinthiin hun an hmang ngai reng reng lo. Chuvang chuan Pathian ngaihna an nei lian em em reng a ni. Chutiang hunah chuan he hla hi a thinlungah awmin, 'Krista lo chu tumah dang min tilawm an awm lo, hmangaihna leh lawmna kumkhua, Amah chauhah ka hmu' tiin hla ṭha tak a phuah chhuak ta a ni.

Ka thlarauin Kristaah chauh,

Muanna a zawn ṭhin kha;

Malsawmna tam tak hriat phak loh,

Tunah a lo hmu ta.

Krista chauh lo chu tumah dang,

Min tilawm an awm lo;

Hmangaihna leh lawmna kumkhua,

Amah chauhah ka hmu.

Amahah chawlhna zawng lo a,

Khawvel thil dang zinga;

Ka zawn laiin ka Chhandamtu'n,

Khawngaihin min vuan ta.

Aw Lalpa, khawvela tuikhur,

Chawi turin ka tlan a;

Mahse, a tui ka in thei lo,

Thihna tûr a lo ni.

Ka nawmna bo hnu ka ngai a,

Nang ka zawng ngai lo che;

I hmangaihna thu thianghlimin,

Min hriattir hma zawngin.

- Mahmuaka Chhakchhuak