ZU LEH KEI
Tun ṭum chu ‘Zu leh kei’ tih thupui hmanga thu ziah ṭul tihna lian tak ka nei tlat mai a. Khawvel mihringte hmelma lian ber, Setana’n Pathianin duh taka a siam mihringte nun tihchhiat nana a hmanraw ṭha ber a ni. Ka hriatve chianah chuan khawvelah hian zu avanga harsatna tawk lo ram an awm ka hre lo. Zu avanga nupa inṭhen, chhungkaw kehchhia hi Zo fate zingah khaw tin leh veng tinah kan awm. Motor accident tam ber chu zu ruih vang a ni ṭhin. Tualthahna rapthlâk tak tak thlengte hi rui lo hai lo an ni ngai meuh lo. Tunah hian Zo fate tana kan hmelma lian ber chhungkua leh mimal nuna buaina thlentu ber hi eng nge kan tih chuan a chhanna chu ‘zu’ a ni ang.
Chu Setana tuibûr chuan ka nun pawh a lo nghawng ve tawh ṭhin. Ka nih tur ang ka nih theih lawk lohna chhan pawh zu vang a ni. Naupan laia ka ṭhiante nen kan lo tleirawl chhuah khan zu inho zirin kan ching a, a rukin ramhnuaiahte zu kan bilh ṭhin. Chu Setana dâwihlo avang chuan kan ṭhian zingah tlangval laia boral ta te, nupui fanau neih hnu a sim thei chuang lo boral ta leh nupui fanaute nih tur anga din chhuahpui zo lote pawh kan awm. Kum 50 bân liam tawh hnuah pawh la nghei thei chuang lo pawh kan awm. Kei pawhin zu in ka chîn ve avangin ka tih miah loh turte ka ti a, pawl 10 pawh third division-ah ka inhlangkai ve hram. Aizawl College ka kal lai khan zu avangin rahbi chu ka dai pelh ve nasa hle. Vanapa Hall hnuaia nikhaw hre mang lova leh châng te ka nei. College class kal mumal lovin zu dawrah kan awm ṭhin. Exam-te kha zu rui chungin kan han ṭhu ve a, PU, tunlaia class XII te kha selection exam-ah ka fail. Eng dang vang a ni lo, zu in ka chin vang a ni. Mahse, Lalpa Pathianin a khawngaihnain kum 1985 khan min chhan chhuak ta hlauh a, tun dinhmunah hian ka lo ding ve thei ta a ni.
Ṭhangtharte zingah sap ramah chuan zu in an thiam a, Zo fate pawhin zu khap ai chuan zu in thiam kan inzirtir a ngai tih hi a lâr ta hle. Sap ramah kum 13 chuang – USA-ah kum 3, United Kingdom-ah kum 11 ka awm ve tawh a. Sap ram pastor-te pawhin zu in an awm avangin changkanna a lawm tiin beer leh red or white wine te an in pek châng a awm ṭhin. Mahse, zu chu Setana tuibûr, ka nun tichhetu a nih avangin ka ka chhungah hian zu–ruihna siam thei chi reng reng hi a lut tur a ni lo tiin thutlukna nghet tak ka siam a. Thlawhtheihna chuannaah te, puipunna chi hrang hrang–inneih, result lawm leh birthday lawmna pawh ni se, zu a nih phawt chuan ka tem duh ngai lo.
United Kingdom-ah Zo fate kan pung chho ve zel a. UK Zofate tiin pawl kan din a, inkhawmnate neiin, ‘Zofate Kût’ pawh kan hmang ve ṭhin. Kan hruaitute zingah pawh ngaihdan a inang lo a, a ṭhenin zu te chu sual a ni hleinem, henglaiah chuan mi zawng zawngin an in deuh vek alawm, tiin kût hman ni te chuan a lei duhte tan zu chhawp an duh tlat ṭhin. UK-a ka awm chhung zawng khan Zo fate zingah rui lova zu in aiin, ruih deuh hma loh chu in duh kha an tam zawkin ka hria. Zu duh tak, Pathian ṭih mi leh thlarau mi kan awm ka hre lo bawk. Sap rama awm a, zu in avanga chhungkaw zahawm leh changkân phah ta ka hre lo va, zu duh avanga nih tur ang ni chhuak hleithei lote pawh kan awm.
A nih leh, Sap kan tih leh hnam dangte’n zu an in thiam a, an buai ve vak lo tih hi eng nge i hmuh dan, tiin min zawt se, ka chhanna tur chu, “Zu hi in thiam theih tura siam a ni lo va, ruih nana siam a ni, a in tlem an rui nasa lo va, a in tam an rui nasa a ni mai,” tih hi a ni. UK-a ka awm chhung khan Sapho zu ruih avanga buaina siam, insual, invit leh inthat an awm ve zauh zauh ṭhin.
Zu chungchangah chuan Zo fate chu ringtute kan nih avangin kan innghahna ber tur chu Bible a ni. Bible-ah hian Thuthlung Hlui leh Thuthlung Tharah zu chungchang leh zu in leh in loh leh zu ruih chungchang kan hmu tam êm êm a. Zu ruih ṭhatna emaw, zu rui tura fakna a awm ka hre lo. Bible-a ‘zu’ leh ‘wine/uain’ danglamna hi kan hriat a ngai. Mizo Bible-ah hian `zu` leh `uain` tih hi thil inang lo pahnih sawi nan a hmang hrang a. Hebrai leh Greek ṭawngbulah a chiang zawk. Bible-a uain/wine, Greek ṭawnga`oinos`, Hebrai ṭawnga `yayin`tih chu grep rah tui sâwr, a thlum; sâwr hlim, a la inpawlh loh pawh a huam. Alcohol awm ve mah se a tlem. Tunlai wine ang lo takin Bible hun lai kha chuan tui liter 3 nen an pawlh dal ṭhin. Rilru tibuai hman khawpa tak a ni lo. Zu chak tak emaw, ruih na chi emaw a ni lo.
He wine hi Bible-ah a ṭha lamah hman a ni (Pathian malsawmna Deuteronomy 7:13, lawmna Sam 104:15, damdawi 1 Timothea 5:23. Isuan Kana khuaah tui aṭangin wine a siam Johana 2:1-11). Bible-ah zu tak emaw chak chu – Hebrai ṭawngin ‘shekar’ tih a ni a, a awmzia chu in tur khauh tihna a ni. Grep ni lo, buh, khawizu, thei dang aṭanga siam zu khauh zawk. Tunlai beer, rice beer, zu bilh rakzu ang hi a ni. Greek ṭawngin ‘sikera’ – ‘in tur khauh’ tihna a ni. Alcohol a tam zawk a, ruihna a pe rang. Bible-ah a chhe lam hlira hman a ni:
(1) Ruihna, nun chhiatna nen a inzawm tlat (Thupuan 20:1, Isaia 5:11, 28:7)
(2) Puithiam leh Nazarit ho tan khap bur a ni (Leviticus 10:9, Numbers 6:3).
Bible-in a khap chu ‘ruih’ hi a ni (Ephesi 5:18). Uain emaw, zu in pawh ni se, i ruih chuan Pathian duh loh a ni. Thupuan 23:29-35-ah, zu in mi nun a chhiat dan chiang deuhin a sawi bawk.
Tunlai hian kan ramah zu a hluar hle mai a; hotel, restaurant leh cafe hrang hrangah hian zu in duhte tan a rûk emaw, langsar emawa kawl tam tak an awm an ti. Champhaia Hnahsin Kûtah te khan ualau takin zu an zuar a, thingpui dawr aiin a letin an lûn zawk an ti. Tlem lai deuh khan kan fate nen Aizawl veng pakhatah chaw ei turin kan kal a, kan bulah nula pahnih an ṭhu a, meizual an zu a, kan awm chhung zawng khan inzawm pâtin zu an inchar char. Mak ka ti lutuk a, kei chuan sawrkar hian zu zawrh an la khap reng emaw ka ti a. Aizawla restaurant-te hi a ṭhen chu tlaivar deuh thawin an hawng a, sappui nun ṭha lo iangin zan reh awm lovin kan nula tlangvalte hi an lêng suau suau ta mai chu a nih hi.
Zu leh kei chuan ṭhenna biahthu kan inhlan fel tawh a. In tur mihringin kan siam chhuahah hian zu hi in tur tui lo berte zinga mi a ni a, tui tih vang ni lovin, ruih duh vangin zu ka in ṭhin. Ka dam chhung chuan he Setana tuibûr hi in leh tawh lo turin thuthlung ka lo siam fel tawh a ni. Zu aia in tur tui leh hrisel hi ka thlang a, ka la inchhir ngai lo.
Zo fate hian zu in thiam zir tur nge do tur tih min zawt se, zu hi sual Setana ralthuam ṭha ber a nih avangin khawvel awm chhung chu do bur tur tih hi ka ngaihdan a ni. Kan do rêm vek dawn loh avanga tha thlah emaw, zalenna pek mai chi-ah ka ngai lo. Zu in hi ram leh hnam changkanna emaw, tunlaina emaw nia ngaihna hi Setana bumna hlauhawm ber a ni. Zu duh mi nih ai chuan zu duh lo leh do ngamtu nih hi Pathian lamṭangte an ni zel ang.
- Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo