ROAD MANNERS I ZIR TEH ANG U
Kawngpui leh kawnga kan kal/tlan hian keimahni chauh kan ni lo tih hriat hi 'road manners' (kawngpui hman dan mawi leh tha) kan tih chu a ni mai.
Lirthei khalhtu kan ni emaw, kea kal kan ni pawhin, kawngpui leh kawnga kan kal/tlan dan hi inzirtirna mumal tak kan neih a ngai. Road manners hi traffic department/sorkar hmalakna tur chauh a ni lo. Chhungkua, kohhran leh NGO te pawhin kan hmalakna tur a ni tih i hre thar leh ang u. India rama Moto GP legend Velentino Rossi a lo kal ṭuma a thusawi pawimawh deuh ka hriat reng chu, motor khalh lai hian eng nge pawimawh ber an ti a; ani chuan, "Motor ka khalh lai chuan kawngpui leh motor chiah ka ngaihtuah ṭhin," a ti. A va pawimawh chiang em!
Kawnga kalte pawhin traffic flow leh mi dang kawng ken, pelh dan thleng hian kan zir a ngai. Mahni duh hun hunah kawng kân pawp loh tur a ni a, traffic flow zirin kan ngaichang ve bawk tur a ni. Mi dang nen kan insûlpelh dawn pawn mahni side vei lam zel vawng bawk ila, kawng kan cross dawn reng rengin tlan phut loh tur. Nu leh pate pawn kan fate kan hrilh hriat tam a ngai. Hmanhmawh lovin, ding leh vei lamah bân pharin motor stop a, kawng kân thin tur a ni. Naupangte phei chu a theih hram chuan anmahniin kawng kântir loh hram tur. Motor kawngpuia kan kal pawn footpath-ah kal hram tum ila, a lo remchang lo a nih pawhin, kawngpui hnaih lamah naupang hruaitu zawka awm a him. Naupang chu inveng thei lo a ni a, kawng sir lamah kaih tur a ni. Road manners leh kan hriat tur pawimawh tlem a zawng i lo en teh ang u.
Dawhthei taka motor khalh tur
Lirthei kan khalhin kan hmaa mite an muang deuh a nih pawhin horn hmet tuar tuar lova dawhthei taka nghah rih tur a ni. Overtake chungchanga Rules of the Road Regulations, 1989 leh The Motor Vehicles Act, 1988-in dan a siam, inkaihhruaina leh hrem theihna dan chiang takin a ziak a. He inkaihhruaina hnuaiah hian overtaking chungchang chu Regulation 4, 5, 6, leh 7 hmangin hetiang hian a inziak:
Dinglam aṭanga pelh tur (Regulation 4): Hma lama tlan motor i pelh dawn chuan a dinglam (right side) aṭang chauhvin i pel tur a ni.
Veilam aṭanga pelh phalna (Regulation 5): Hma lama tlan motor khan dinglama pên a tum a, dinglam indicator a tihên tawh a, kawng lai takah a insawn phei tawh a nih chauhvin a veilam aṭang chuan a pelh theih.
Overtake khapna hmun (Regulation 6):
Hetiang hmunah hian overtake khap tlat a ni:
1) Mi dang tlan lai tan chiaina leh thil hlauhawm a thlen thei a nihin.
2) Kawng kawi (bends), kona, mual liam dawn (hill brow) leh, hma piah lam hmuh theih lohna hmunah.
3) Solid white/yellow line a awm chuan overtake khap a ni (Rule 18).
4) Motor kiantu tur mawhphurhna (Regulation 7): Motor dangin a lo overtake che a nih chuan, nangmah zawk kha tlan chak thut emaw, a pelhtu tur che lo dang zawngin harsatna i siam tur a ni lo.
5) Kea kalte hmun ken: Mi tam takin kea kalte hi kan ngaihsak lo ṭhin. Zebra crossing-ah emaw, kawng zau remchang deuha kea kalte’n kawng an kân dawnin, hmun ken hmasak/nghah hram hram tur a ni.
6) Horn hman khapna: Horn hi hlauhawm thleng thei laka inhrilhriat nan chauh hman tur a ni a, thinrim lantir nan leh traffic tâwt laia hman vak vak hi mi mâwl chet dan a ni. Heng hmun (damdawi in, court leh sikul vel) 'Silence Zone' ah phei chuan horn hmeh loh hram tur a ni.
Mi dang dungthûlin hmaa mite ngaihchan:
Traffic a tâwt hle a nih pawhin mahni line (tlar) vawn tlat tur a ni a, mi dang hmakhalh tum vanga double overtake hian traffic a titâwt zual ṭhin.
High/beam hman hun hriat: Zanah lirthei dang kan tâwk a nih chuan headlight high beam aṭangin low beam-ah thlak vat tur a ni. Inhmatawn laka high beam chhit tlat hian hmachhawntu mit a tikham a, chetsualna a thlen thei.
Speed limit (speed san dan kawng):
Kawngpui tinah hian speed san theih chin (speed limit) bituk a ni a, traffic sign-ah hmuh tur a awm ṭhin. Speed limit pelh hian chhiatna lian tak a thlen theih avangin dan bawhchhiatna lian tak a ni. Aizawl khaw chhungah hian km 31/hr hi speed limit a ni a, i zawm hram hram teh ang u.
Motor Vehicles (Amendment) Act, 2019 hnuaia Section 183 angin, kawngpui hrang hranga speed limit (chak lam duhtawk) siam piah lama chaka motor khalh (over-speeding) hremna chu motor len dan azirin a hrang a; Mizoram Transport Department pawhin he dan khauh tak hi a hmang a ni.
Lirthei len dan azira pawisa chawi tur zat: LMV (Light Motor Vehicle), bike, scooty, car, Gypsy leh Bolero tih velah speed limit i pelh chuan Rs 1,000–2,000 thleng pawisa chawitir theih a ni. Medium & heavy vehicles–bus, truck leh passenger phur lirthei lianah heavy goods vehicle-ah speed limit pelh chuan Rs 2,000–4,000 thleng pawisa chawitir theih a ni. A vawi hnihna leh a hnu lam (repeat offense)-ah pawisa chawi zat Rs 5,000 thleng a sang thei. Chetsualna thlen thei khawpa hlauhawma ngaih a nih phei chuan i driving license hren (suspend/seize) sak theih a ni.
Kawngpuia intlansiak (racing): Speed limit pelh satliah ni lo, kawngpuia in-race (racing and speeding) Section 189 hnuaiah–a vawi khatnaah Rs 5,000 chawi emaw, thla 1 thleng lung in tan; a vawi hnihnaah Rs 10,000 pawisa chawi emaw, thla 1 thleng lung in tan.
Lirthei khalhtu chuan driving license a nei ngei ngei tur a ni. Heng bakah hian document dang eg. RC (registration certificate), insurance certificate leh PUC (Pollution Under Control) certificate te awlsam taka phawrh mai thei turin a nei tur a ni. Hrem theihna dan Motor Vehicles Act, 2019 hnuaiah -
1. Driving license nei lo hremna – Rs 5,000 chawitir theih a ni.
2. PUC (Pollution Under Control) nei lo hremna – Rs 10,000 thleng pawisa chawitir theih a ni a, tlem berah thla 3 thleng lung in tantir theih a ni bawk.
3. Motor insurance (third party insurance) nei lo hremna–A vawi khatnaah Rs 2,000 chawi emaw, thla 3 thleng lung in tan. A vawi hnihna (repeat offense) Rs 4,000 pawisa chawi emaw thla 3 thleng lung in tan.
4. Smart card / Registration certificate) nei lo hremna: Rs 2,000 thleng pawisa chawitir theih a ni. Kan sawi tak zawng zawng kha i neih loh vek chuan, pawisa chawi tur zat kha belhkhawm zel a nih dawn avangin Rs 19,000 thleng challan i chawi thei a ni.
DigiLocker/ mParivahan: Hard copy (a hlap) i ken loh pawhin, sawrkar hriatpui application–DigiLocker emaw, mParivahan emaw hmanga i document i entir thei a nih chuan, Traffic Police-te’n dan angin an pawm thlap tur a ni.
Helmet
Two-wheeler khaltu leh a hnunga chuang (pillion rider) ten ISI mark awm ngei helmet an khum tur a ni. Hremna dan Motor Vehicles (Amendment) Act, 2019 hnuaiah helmet i khum loh chuan Rs 1,000 pawisa chawitir. Driving licence hrên (Suspension) Traffic Police ten i driving licence kha thla 3 (three months) an hreng thei.
Phone hmang chunga lirthei khalh
Lirthei khalha tlan laiin mobile phone hman, text, thlalak thlir leh call chhan hi khap tlat a ni. Phone hman a ngai a nih chuan lirthei kha kawng sir remchangah tihdina hman mai tur. Hrem theihna dan–kum 2019-a Motor Vehicles (Amendment) Act hnuaiah pawisa chawitirna (fine) a vawi khatnaah Rs 1,000–5,000 inkar pawisa chawitir thei a ni a, a vawi hnihna leh a aia tamah kum 3 chhungin man nawn leh chuan, Rs 10,000 thleng pawisa chawitir a ni thei a, thla 6 aṭanga kum 1 thleng lung in tantir theih a ni bawk. Driving licence hren/disqualify Phone hmang chunga motor khalh hi "Dangerous Driving" (Khalh hlauhawm) hnuaiah a tel a. Chuvangin, Traffic Police ten i driving licence kha thla 3 chhung an hrensak (suspend) thei che a ni.
Zu in chunga lirthei khalh khap a ni
Zu emaw, ruihtheihthila rui chunga lirthei khalh hi dan bawhchhiatna a ni a, Motor Vehicles Act, 1988 (Section 185) hnuaiah hremna pawisa chawi Rs 10,000 thleng chawitir leh thla 6 thleng lung ina tantir theih a ni.
Driving license
Thla 3 aṭanga kum 1 thleng hren (suspend) sak. Man nawn leh a nihin (subsequent offence), kum 3 chhunga man nawn i nih chuan hremna a na zual sauh ang: Pawisa chawi Rs 15,000 thleng; kum 2 thleng tan leh driving license cancel sak theih a ni.
Kum tling lo motor khalh
Motor Vehicles (Amendment) Act, 2019 hnuaia hremna leh dan awmte a hnuaia mi ang hian a tlangpui kan sawi thei ang.
1. Hremna (penalty): Kum 18 hnuai lam (minor) driving license nei lo motor khalh chungchangah hian a khaltu naupang aiin a nu leh pa emaw, motor neitu emaw an mawhphurhna a lian zawk; Rs 25,000 thleng pawisa chawitir theih an ni a, motor neitu/nu leh pa kha kum 3 thleng lung in tantir theih an ni. Registration cancellation: Motor hman kha a registration certificate kum 1 chhung tihthih (cancel) sak theih a ni.
2. Naupang (minor) chungchang license: Naupang motor khalh kha kum 25 a tlin hma chu Learner's License emaw, Driving License emaw a dil thei lo vang. Juvenile Justice Act: Naupang kha Juvenile Justice Act hnuaiah thubuai siamsak a ni ang a, a khalh vanga chetsualna a thlen phei chuan thubuai a rit zual bik thin.
3. Accident a thlen thulhah kum tling loin motor a khalh a, chetsualna (accident) a thleng a nih chuan, motor insurance-in a cover thei lo. A chhan chu driving license nei lo leh dan phal lohva motor khalh a nih vang a ni. Mawhphurhna–damlo enkawlna emaw, thihna a thlen phei chuan motor neituin a senso zawng zawng a tum a ngai dawn a ni.
Engtin nge kan tih ang? Nu leh pate hian kan fate hi motor chabi kawltir loh tur a ni. "A thiam tawh lutuk" tih vang ringawta khawlaia chhuahtir hi thil hlauhawm tak a ni.
Naupangte hnenah hian an tan leh mi dang tan a hlauhawmzia leh dan bawhchhiatna a nihzia zirtir thin tur a ni.
Heng kan sawi tlemte pawh hi zawm i la, kan zavai tan him tlanna a nih ngei ka beisei.
- Pate Lyno