Written by
Lalthuamliana

Ruk rukna tenawm plagiarism

Thuhma

Zirna huangah leh thuziakmite zinga thu mal lar tak pakhat chu plagiarism (plei-jia-rizim) tih hi a ni a, JF Laldailova chuan “mi ziak sa rukna” tiin a hrilhfiah a, a chiang thawkhat viauvin a lang.

Vawi khat chu, Kawlphaia chanchinbu chhiar hlawh ve tak pakhat editorial board chuan Article of the Year atan mi thuziak awmsa a ngial a ngan deuh thaw-a ziah chhawn thuziak pakhat an thlang mauh mai a! Chumi ṭum chuan heng zawhnate hi ka rilruin a zawt nasa a: thuziaktu chuan ruk a ru a ni tih a inhre lo nge, hre reng chungin a pawisa lo? A endiktute reng reng pawh chuan mi thuziak awmsa copy chhawn ang reng mai mai an thlang tling ta mai kha an hriat loh vang leh an chhiar tlem vang nge ni ang a, hre reng chungin an pawisa lo? tih hi. Chu bakah, mi thuziak la lawr a, chuktuah khawm vela thuziak (lehkhabu) chhuah ve ta mai mai pawh awm theih a la nih avangin Canada ram, Montreal khawpuia McGill University professor, Christian J. Barrigar ngaihdan rinchhanin plagiarism chungchang tlem i han tarlang teh ang.

Plagiarism chi hnih

Plagiarism tih chu thu kan ziahin thu lakna hnar dik tak leh kim chang taka tar lang si lova mi thuziak sa leh idea kan hmansak hi a ni a. Hetiang hi zirna huang chhungah chuan thil sual lian tham tak a nih avangin a hremna pawh na tak a ni
ṭhin. Hetianga thu lakna hnar tarlan duh lohna (plagiarism) hi Christian J. Barrigar, chuan chi hnihin a ṭhen a: plagiarism leh semi-plagiarism tiin.

Plagiarism chuan midang tu emaw thuziak leh idea chu mahni irawm chhuak thuziak leh idea anga lo hman hi a kawk a. A pumhluma mi thuziak leh idea rukna a ni.

Semi-plagiarism chuan thu lakna hnar famkim taka tarlan duh lohna a kawk a. Lehkhaziaktuin a thuziak leh idea chu eng chin nge ama irawm chhuak ni a, eng chin chiah nge midang ṭawngkam leh idea a hman tih hriat hran theih loh khawpa a chuktuah kual velna hi a ni.

Plagiarism tenawmnate

Eng tiang khawpa hriatna (knowledge) nei tam pawhin thil engkim a hriat kim vek bik loh avangin ama hriatna piahah midangte hriatna a hman ṭangkai a ngai ṭhin. Chu chu mifing nihna pawh a ni. A chhan chu mahni hriatna chauhva innghata midangte hriatna hman ṭangkai nachang hre lotu chu mi mawl tak a nih loh pawhin mi chapo tak a ni ngei ang. Amaherawhchu, midangte hriatna leh ngaihtuahna kan ṭawmpuia kan hmang a nih chuan rilru dik tak puin kan thu lakna hnarte chu kan tarlangin original ziaktute hnenah chawimawina (credit) kan hlan tur a ni. Chu chu mi dik leh mi ṭha awm dan a nih rualin mahni zahawmna humhimna pawh a ni.

Mi thuziak leh ngaihdan awm sa ruk saka mahni irawm chhuak anga cheibawl (plagiarism) hi thil sual tenawm tak a nih dan leh a ṭhatlohna tlem tarlang i la:

Plagiarism chu original ziaktu zahpah lohna a ni. Mite thuziak, idea leh thiltih avanga an phu ang taka chawimawina pek hi mihring nun dan mawi leh zahawm tak a nih laiin, chutianga ti lova mahni thiltih ang hrima chawimawina lo chhuhsak hi nun dan hnuaihnung leh tenawm tak a ni.

Plagiarism hi midangte hriatna ruk-sakna a ni. Midangte hriatna leh finna hmuhchhuahsa, anmahni dil lo leh an hming tarlang si lova lo hmansak ve ringawt hi ruk rukna lian tham tak chu a tling chiang a ni. Rukhmang chu mi zahawm a ni ngai lova, mi tenawm tak a ni zawk.

Plagiarism hi zirna tiṭhuanawptu lian tak a ni. Zirna khawvela pawikhawihna sual lian tak chu mahni ngeiin hriatna leh finna thar chher chhuah tum lova, midangte hriatna awmsa ringa inthlahdah hi a ni ngei ang. Hriatna khawvela ṭhang chho tur chuan mahni ngeiin idea thar ngaihtuah chhuak tura ṭanlak a ngai. Chutianga ngaihtuahna thar chhawp chhuah tum lova, midangte thusawi leh thuziak awmsa ringawt kharchhawnga lo inhnangfaktu tan chuan hmasawnna a awm thei lo. Chuvangin, plagiarism hi zirna hmelma lian tak a ni reng a ni.

Plagiarism hi zirlaiin a zirtirtu (professor) a zahpah lohna a ni. Hei hi chu zirna school huang chhung bik thil deuh a ni a. Zirlaiin thesis emaw term paper a ziak a. A thu lakna hnar dik leh fel taka a tarlan loh hian a thuziak endiktu tur a zah lova, a hmusit tihna a ni. A endiktuin a thuziakah rinhlelhna a neihin a thulakna hnar chhuichhuah tumin nasa takin a thawhrim belh a ngaih phah ṭhin a, chu chu endiktu tan chuan thil huatawm tak a tling. Chuvangin, zirna school ṭha pangngai chuan plagiarism chungchangah hremna lian tak an pe ṭhin reng a ni.

Tlipna

Lehkhaziaktute hi an fakawmin ram leh hnam tan an hlu a ni tih hi tuma’n kan hnial awm lo ve. Chuvangin, hriatna leh finna hmanga min chawma nunkawng min zirtirtu leh hmasawnna kawng min kawhhmuhtu lehkhaziaktute hian ram tin hnam tin zingah chawimawina an dawng nasa reng a ni.

A lehlamah chuan, chutianga ram tin leh hnam tin tana mi pawimawh lehkhaziaktute hian mahni zahawmna humhim nan ruk an ruk loh a pawimawh ve hle bawk awm e. Thuziak lamah kutchhuak nei ve ṭeuhvin a chhiartute pawn hlawkpuina eng emaw chen lo nei ve bawk mah sela, ruk ruka nupui fanau chawmtu chhungkaw pa ber ang lek an ni tho tho. Midangte thil ruk saka mahni nupui fanau chawmtu chuan zahawmna pakhat mah a nei lova, mi tenawm tak a ni zawk. Chutiang bawkin mi thuziak ruk saka thuziak chhuah fotu chuan zahawmna a nei lo mai ni lovin a tenawm hial zawk a ni.

Engkim kan hre famkim thei lo. Chuvangin, midangte hriatna leh finna kan hmuh chhuahte chu a la hre ve lote hnenah ṭhahnem ngai takin kan hrilh chhawng tur a ni. Chu chu thuziakmite mawhphurhna lian leh pawimawh tak a ni bawk. Amaherawhchu, mahni irawm chhuak ni lo, midangte hriatna leh finna kan thehdarhsak duh a nih chuan rilru dik tak puin a phutu hnenah chawimawina kan hlan mai tur a ni. Mi dang thiltih ṭhatah mahni lo inthehlar kan tum tur a ni lo.

Mi ṭhenkhat chuan mahni nihna dik tak piahah dawt phuahchawp belha inthehlar kan tum fo. Bum theih nei ve bawk mah ila, min hre chiangtuten hnunglam aṭangin min nuihzat ru tho tho tih hriat a ṭha. Lehkhaziaktu phei chuan lar leh hmingthanna hi a lehkha ziahchhan a ni tur a ni lova, lehkha ziaktu chuan amah aiin a thuziak chhiartute a ngai pawimawh zawk tur a ni. Chawimawina leh hmingṭhatna chu a thuziak chhiartuten a phu dan anga an pek chauh tur a ni zawk e.

Chutichuan, kan ram leh hnamin hriatna leh hmasawnna kawng kan zawh ve theih nan ziakmiten ṭhahnemngaih an chhuah a ngai a, mipuite pawhin lehkhaziaktute kan chawimawi thiam a pawimawh tak zet a ni. Amaherawhchu, lehkhaziaktute ṭhahnemngaih danah erawh chuan plagiarism chungchangah mai ni lovin an mimal nun leh khawsak zia reng rengah pawh chawimawi tlak, dik tak leh fel tak, zahawm tak an nih a pawimawh hle bawk a ni tih hi i hre reng ang u.

- Lalṭhuamliana

Reference: Christian J. Barrigar, Theological Investigations: Essays, Studies and Reviews. Delhi: ISPCK,2005.