ALL INDIA RADIO KUM 90 TLIN LAWMNA KA CHHIM VE
Kum 1960 chho vel, kan naupan laia radio kan lawmzia kha ṭhangtharte hi chuan an awih lo hial ang! Thil vang leh man to (Cheng 500 man lai), mi naranin an neih phak loh, khaw khata pa awmthei deuhvin an neih phak chauh a ni. Mizo programme kha zan lamah chuan dar 8 hnu lam a ni a, radio neitupa inah chuan kan khat ṭhup zel mai kha a ni a. “Liando te unau, unau,” tiin bengbung a rawn ri a, “Hei hi All India Radio Shillong-Gauhati a ni,” a rawn tih tawh chuan tu mah ṭawng awih tawh lo a ni. Pahlira Sena Chawngthu, VL Hrimi leh Lalengruali te kha an hmel hmu lo pawh khan kan va han ngaisang tak! Siampuii Sailo, Thanṭhuami, a hnu deuhvah Lalsangzuali Sailo leh Vanhlupuii te hming khan Mizoram a deng chhuak a ni. Sudden Muanga of the World tih hla te kha Ramhluna Hnamte leh a ṭhiante’n AIR Shillong kaltlanga an rawn tihlar a nih kha! Ngaithlatute zawhna chhan thiam em em mai Sailothanga Sailo te ang te khan radio programme kha an tihlu ngawt mai.
Italian engineer Gulielmo Marconi-in 1890 chhova a hmuh chhuah radio transmission chuan kumin hian kum 136-na a lo tling ta a. Kan hriat angin he mi hma hian wireless telegraphy kha a lo hmu chhuak tawh a. Hei hi morse code (dot dot dash dot) hmanga thu thawnna a ni a, a hun lai chuan an hmang ṭangkai em em. Kawlphekhawnvar hmanga morse code-a inbiakna kha ram buai hmate kha chuan Mizorama ralkhata inbiakna hmanraw pawimawh tak a ni. Scout leh Guide te kha chuan an thiam vek mai. Rambuai laia sipai lo lutte pawh khan hetiang wireless hi an hmang ṭhin a, a khawl leh a battery rit pui pui kha phût luih coolie hovin an phurin an zawn nasa hle a ni. He wireless telegraphy, boruaka a hrui tel lova thu thawn theihna hi radio transmission bul inṭanna a lo ni ta bawk a ni.
India ramah chuan radio transmission station hi private company pakhat Indian Broadcasting Company-in kum 1927ah Cacutta leh Bombay-ah an bun hmasa a. Kum 1930-ah British sawrkar khan lain Indian State Broadcasting Service an ti a. Kum 1936-ah All India Radio (Akashvani) tih a ni ta a ni. Chumi kum aṭanga chhiarin kumin hi a kum 90-na a lo ni ta a nih chu. India ram pumah hian AIR Station 591 lai a awm a, Mizoramah chuan pathum chiah kan nei thung.
Mizoramah chuan ram buai vanglai kum 1966 July 31 khan Aizawlah station hawn a ni a. A la chak lo hle a, 150 watt medium wave chauh a ni. Kha'ng lai khan Aizawlah pawh radio nei an la tam lo a ni ang, au rinna dáwt (long horn speaker) sei pui pui kha electric banah an ṭawn bet a, vantlang hriat theih turin radio prog an pe chhuak ṭhin. He programme hian hla chauh a tichhuak ṭhin. Hei hi Aizawla kan school kal ve lai kum 1968 pawh khan thil awm dan a ni. Kum 1975 aṭang khan AIR Aizawl Station aṭangin chanchin thar puan chhuah a ni ve ṭan ta. Vawiinah chuan digital satellite broadcasting niin a khawl pawh 20KW a chak a hmang tawh a, FM radio thlengin kan nei ta a nih hi.
Kum 1985 chhova televisionin min rawn thlen aṭang khan radio ṭangkaina hi a tlahniam ta emaw ni chu aw, a tih theih a. Chu bakah Youtube-ah internet hmangin thlalak che thei enin thu leh hla kan ngaithla thei ta bawk. Mahse, inbiakpawhna leh vantlang hnena thu thlenna hmanrua (mass communication system) kan neih hmasak ber, thingtlang leh khawpui mite min thlunzawmtu radio hi engtik lai mahin a hlutna a bo thei tak tak chuangin a rinawm loh. A hmanrua (radio set) a zangkhaiin khawiah pawh a ken theih a. Ramhnuaiah leh zinkawng emaw hmun finrialah emaw pawh chanchin thar leh zai a ngaihthlak reng theih a ni hi a ṭangkai danglamna bik chu a ni reng dawn a ni. MNF rammu ṭhinte pawh khan an hmang ṭangkai hle a ni. Kum 1947 August 14 zanlaia PM hmasa ber Pt. J.L Nehrua’n independence thupuan a puan chhuahna khawl chu radio ngei hi a ni.
Kum 90 tlin lawmna chu June 8th 2026 ni a ni. Rin loh takin sawmna ka dawng ve teh tlat a, mak ka tiin ka lawm viau bawk si. Lehlamah chuan AIR-ah hian ka mikhual vak lo va. Shillong-a lehkha kan zirlai 1974 chho khan radio-ah hla 4 lai ka khung ve a. Imphal leh Aizawl Stationah te pawh thusawi turin min sawm ve zauh ṭhin. Mahse, chu'ng thil avang chu a ni pha kher lo vang - a huaihawtute'n min rawn sawm ve tlat hi. Thu nei deuh zinga tuin emaw min lo hre ve ang a, min duhsak a ni ang ka ti ta ngawt mai a ni.
Vana Pa Hall chu ka thleng phei hma viau mai a. Dar 1:30 Pm-a ṭan tur kha dar khat hmain ka thleng a. Receptionist nula leh tlangval smart tak tak an lo insulpel nawk nawk a. Thingpui leh eitur an lo chhawp min kawhhmuh chu hall-ah ka keng lut a. Mi pawimawhho dipdâl lo ber tura ka rinah chuan ka ṭhu ta a. Chutah ka chawfun ka ei zawh chuan pawna chhuah ka tum chu tlangval inchei smart tak hian ka lunch box ruak tawh chu mi rawn laksak a. Chumi hnu chuan nichina nula khan hma lama V.I.P line, Chief Guest leh a chekawite ṭhutna hnung chiah hnung leh tlar thumnaah min dah ta. Engti ziaa ṭhutna ṭha lai ber chu min kawhhmuh ni maw, tiin ka inngaihtuah a, mi pawimawh ṭhutin ka thu ve ta vâng mai a ni.
Engpawhnise, AIR Aizawl Station hi hunpui buatsaih (event management) lamah pawh an duai lo hlein ka hria a, khualchhawntu nula tlangvalte pawh hmelhriatsa ang maiin an nelawm a ni. An Compere (emcee) nula leh tlangval, Mizo ṭawng, English leh Hindi nal taka inkhawm kaihruai thei an awm bawk a, a phuisui hle mai. AIR thil ruahman dan hi a entawntlak khawpin ka hria.
Chutah Celebration Song sa turin hranghlui leh hlui lo inpawlh an rawn chhuak ta tuarh mai a. Kei ngei pawhin zai thiam ka lo tih ṭhin em em Vanlalzapi (Thlaler tuivalawng ang, Lung min len ka thlir ning dawn lo, Thih ni hmel an hmu lo vang) leh R.Vanlalruati (Aw, Tlanna hlu leh Bible Hla) te hmel chu ka hmu leh ta a. Kal fuh hi ka han inti khawp a. Anni min hriat hauh loh khan an hla te chu rilruah a rawn ṭhang nawn leh a ni! Zaithiam dangte chu kan sawi seng lo vang. Hranghlui, la thar reng si Peter C.Lalrinmawia leh C.Vansanga te zai khan thinlai mu hnu lunglen an kaitho hle bawk a ni.
Station Director D.R.Lalropuia'n AIR leh Mizorama a hma a sawn dan chanchin kimchang tawi fel takin a pe a. A bengvarthlak khawp mai. Chumi hnu chuan Mizo lam leh thuam chi hrang entirna a awm a, a hmuhnawm hle mai. Mizo nula leh tlangvalte hi pumrua leh hmelah pawh zahpuiawm lo tak tak an lo tam tawh hle mai tih ka hre thar leh a. Lenlai rual lo mah se, pawi tihna lam erawh a awm lem lo.
Information leh Broadcasting Service lamah hian Mizote pawh kan awm ve nual tawh a. C.Lalengliana (L) H.T.Khuma (L) PK Singson(L) K.Tlanthanga, C. Lalrosanga leh mi dangte. Anni hi Akashvani leh Doordarshan-ah an awm tawn ṭhin a, Mizoten kan ṭangkaipui em em ṭhin a ni. A pawimawh lai ber ber chelhtu Programme Executive te pawh Mizo ngei an tam tawh hle. He ni lawmawm takah hian heng mi ṭangkaite hi kan hre reng tur pawh niin a lang.
Chutih laiin Chief Guest khan a thusawi kha a chhiarin a chhiar chhuak tlat mai a, pawi ka lo ti viau mai a. Mipui hmaa thusawitute'n a chhiara an chhiar hian an subject an hre tawk lo emaw a ni duh khawp mai a. Chu aia la pawi chu a ngaithlatute rilruah a tla na duh lo ṭhin hi a ni. A chhan chu an thu chhiar khan mipui a address lo va, hmai pho chhuak lovin an bih ngur mai a, audience control an tih ang hi a awm thei lo a ni. Chuvang chu a ni ngei ang he huna CG thusawi chhung khan ning hmel leh mobile bih an tam hle a, a ṭhuihruai minister leh MLA te pawh an báng bik lo a nih kha. Zia lo ang reng tak a ni.
A.I.R. (Akashvani) Mizoram hmasawn zel rawh se.
- PC Lawmkunga