TURNIPUI KAN DO DAI

Hmarthlang lam pang pêr, thlasik ni sa-in mawngtam lum pûrh khawpa min chhunna, a kul atâia eikhawp thawh chhuah ve tuma hna kan thawhna, bianga thlantui a luan zawih zawihna hmun aṭang chuan ngaihtuahna khawvela chên veng veng hi a awl duh riau mai.

Rampui chang ṭha tak mai, mau hmun, arsi êk kai de ṭhut tawh mai chu chetsual hlau tak chungin fîmkhur takin kan han ṭhiat a. Kan kawr hâk lai hnungzang thla chu thlantui luang avang chuan a huh ban chuap tawh mai a. Kan mitah chuan thlantui a rawn luang lut a, kan puan lukhum chuan kan han hru fai a. Kan mit chu chawke ni rûi an sawi ang maiin a sen rûm tawh mai bawk a. Khiang thing buk hlim hnuaiah chuan kan han ṭhu hahchâwl a, tuithâwla tui chu tui ti takin kan han khiat khalh khalh a. Chutah meuh chuan hah hi a dam sawng sawng a, kan chak thar leh ta sawt ni te hian a hriat a. Hah viau e, ti loin kan phur viau ṭhin lawi si.

Kan lênna tlang dum dûr,

Lenrual kim nen kan lênna,

Kan thlawh sâwmfâng hring nghial kârah,

Kâwltu kan chawi nilên.

Hringnun kawng chhukchho hi zawhin Siamtu’n, "Thawk lo chuan ei pawh ei suh se," a lo tih angina, kan hma lam huna kâwl a ên ve ngei beiseiin hringfate chuan he khawvela kan nunkawng hi kan chhiar chho a. Hna thawk tura a duan kan nih ang ngeiin mihring dam lai, he hringnun hmang mekte chuan theihtawpin hna kan thawk ta ṭhin a nih hi. Tun hmaa kan pi leh pute khan chhuanchhama awm bik hlauin theihtawp chhuahin an ei tur an thawk chhuak a. Thlawhhma kawng khat vuanin a sûr a sa hnuaiah taima takin hna an thawk a, an thawhrimna avang chuan leirem an rap tlang ṭhin.

Kan pi leh pute khawtlang nun kha an tlawmngaihna avang te, an rinawmna avang te, dikna an chawi nun tlat avangte khan a nuam a, an khawtlang nunphung kha a ropui em em mai. Ei tur thawk chhuak ta chu an intodelh a, an tan kut dawh a ngai lo a, chuvang chuan an huaisen phah ṭhin. Thawk mawh deuh, hrisel lohna avanga thawk hlei thei lo mi harsa deuhte an lo awm a nih pawhin an inkhai chhuak zung zung a. 'Sem sem dam dam, ei bil thi thi' tiin lungrual takin an khawsa tlang ṭhin.

Mahse, kan zâm bil lo,

Turnipui hrâng hnuaia'n,

Lâwm lungrual hlim thâwm nui ri nen,

Turnipui kan do dai,

tia amah mi ropui Rokunga hla phuah ang ngei mai khan kan Zo nun kha chawi nun leh chawi vulin a awm a. Chu nun chuan Zonu leh Zopa thinlung lairîl a luahin rilru a fan hneh ngawih ngawih ṭhin. Turnipui te mai mai chu dam diaia do daiin, kum tawpa hlawhtlinna chang a, hâwp khawp leh kham khawp thar chhuah ngei tumin, chhuanchhama awm lo tur leh ei leh bara intodelh tumin taima takin hna an thawk ta ṭhin a. Mi dang kut aṭanga a thlawna thil dawngtu nih kha thil zahthlak tak nia ngaiin, petu zawk nih tumin taima leh tumruh takin, mahni intodelh ngei tuma theihtawp chhuahin turnipui chu an lo do dai ṭhin zu nia!

Khua a han ṭha a, ni a sa rum rût mai. Ram hruaitu mi hlemhlê ṭhenkhatin mipui min sâwr fû ang maiin turnipui lo sa vawl vawl mai chuan min sâwr fû lo chauh a ni ber e. Van boruakah chuan ni-in min em lutuk tur min hliahkhuh turin chhûm chhah deuh pawh awm loin boruak chu a thiang vawng vawng mai a. Chuti anga ni sa rum rût mai hnuaiah chuan chiapcha ṭhenkhatte leh hrâm thiam sava tinrengte chuan an râwl chu a ring thei ang berin an chhuah a. Boruak lum uap lutuk tur vengtu ang maiin a khât tawkin zo thlifim a rawn thaw ve leh heuh heuh ṭhin a. Van boruakah chuan romei chu chhah lutuk lo, pan dîr diar hian a zâm chiai mai bawk a. Chung lam boruak sang taka chhûm dumpawl lah chuan lâwm lungrualte hnathawk chu min lo ṭawiawm ve ang mai leh kan infiamna titite chu lo ngaithla ve ni mai awmin a ngawi nghiai a.

Thangvan dumpawl riai e,

Sawmfang hring no nghial e,

Ram bûkthlam sawngka dawh sanga’n,

Ka thlir ning thei dawn lo.

Ka vau zo tui thiangte'n,

Hahchhâwl dawi ang min dawm,

Mimsirikût leh ṭhuva ten,

Hlim zaiin min lo awi.

Hei hi thingtlanga kut hnathawktute’n kumpui lingleta kan eizawn kumtluan dan a ni. Lalbiaknaa ṭawngṭaina kan sawi rual ṭhin ang deuh hian ni tin kan eikhawp thar chhuak ve tura kan beih dan leh kan hnathawh dan chu heti ang hi a ni. Káwla ni chhuak chhiara káwltu chawiin a sûr a sa hnuaiah, tlûk leh din fâwmin, hah leh chauh pawh dáwn zo loin tukram lo-ah ṭuan zai kan rel ṭhin a. Vawi tam, sûl tam, heti ang hian kan liamin kan lo thawk tawh ṭhin a. Khawvel ro hlu, tangka sum leh pai ngah tak tak, duhamna rauin a chên chilh mi ṭhenkhat, thla tina an sum leh pai lak luh zat pawh a rûka kan lo chhûtsak ve theih te, an hausak dan pawh ni tina an thawh chhuahin a phu hauh lo a ni tih kan hriat thawite ai mahin kan nun chhungril chu a hlim zawk ṭhin hial awm asin! Tunah pawh chuti ang chuan kan la thawk mek a, kan la thawk zel dawn ni pawhin a lang. Heti anga kum tina lo neiha eizawn hi kan pi leh pu, min thlahtute aṭanga kan lo tih ṭhin dan ve reng a ni a. Chuti ang chuan thawk lo ta ila eng nge kan ei ang? Tute emaw anga dik lo taka sum leh pai lak luh chuan min tihlim ve ngai dawn si lo!

Tukṭhuan ei kham veleh chempui leh chawfûn chu ipte puiah akin, láwmnute’n min lo nghahna hmun kawtchhuah lam kan pan a. Hlo thlawhna atan hian tuthlawh emaw, chemkawm emaw kan ak chhuak tel bawk ṭhin. Láwmnute nui awr awr ri ngaithla chungin hlo kan han thlo a. A khát tâwkin Mizopa tuithâwl ngei mai hmangin kan chhâwlhâl dawm turin lâwmnu Lengi te chuan tui an han sem a, vanvadâk meuhin tuithâwla tui chu kan han intulh a. Hah hi a dam sawng sawng zel mai ṭhin.

Heti ang hun lai hian Jhum Control kan hre lo a, LUP pawh kan ngaihtuah ngai hek lo. Garden Colony te, MIP te, NLUP te, SEDP leh Handholding Policy tih te phei chu kan ngaihtuahna hian a ngaihtuah pha loin, a ngaihtuah ngai lo hrim hrim! Chu mai a ni lo, financial year an tih, March final an tih bawk, sorkar kum thar tia kan lo hriat ve ṭhin hun laia tute emaw neih rosum leh pai chu a lo pung thut ṭhin emaw pawh a ni mai thei e. Lirthei thar nena lo inchhek arbâwm thar leh thut ṭhin an lo awm a nih pawhin chuti ang mi chuan kan nunphung a khawih buai lo. Chuti ang chuan a hausak thut theih ang tih pawh kan ngaihtuah thiam pha ve lo hrim hrim bawk!

Bûkthlâm kawt tualah chuan pangpar chi hrang hrang zàmzo, derhken leh par mawi tinrengte chu an bawk suau mai a. Thlâm thlang lawka khiang thing ro ding zarah chuan tlaiberh rual khat hi an lo inbengberek ang nawk nawk bawk a. Chu khiang thing bulah chuan lo hâl laia mei kângin a muh kuak kawrawng deuh lai hi a awm a. Chulai thing kawrawngah chuan chawke hi ngawi rengin a bawk hle hle mai a; boruak lum lutuk leh ni sa chu tawrh har a ti ve a ni ngei ang. Chu'ngte chuan khawvel nun hahthlak tak hi min chhâwk a, hah an va han tidam ṭhin tehlul em!

Kan sawmfang hmun cham dêl,

Thinlai riang min hnemtu,

Thli ten rawn chhêm an fâwn dîm e,

Lâwm lungrual dung an thûl.

Turni hrâng vung nâ e,

Zaleng zâm lo nâ e,

Hahchhâwl dâwi ang min dawm turin,

Lêngin tui rawn chawi e.

Chutah, chhûn chaw fâk a lo hun chho a, thlâmah chuan hahchawlh pahin maian sih thar ngei mai chu kan han bai a. Ram bai bêlah chuan thlai rah awm ang ang chu kan vawm lut bawk a. Chuti anga ram bai han ei chu a manhla bik em em mai. Tunlaia restaurant changkang leh hotel changkanga sum leh pai tam tak senga ‘dine out’ tih vel aiin kan thil ei chu kan chakpuiin kan hriselpui zawk hial awm asin!

Puar el euha kan chawfâk kham chu thlâm tlaitlânah chuan kan han ṭhu hahchâwl a. Zo thlifim thaw heuh heuh chuan min han chhêm dai seng seng mai a. Chutih hunah meuh chuan he lei mawina hi a chiang. Han hawi vel ila, engkim mai hi siamtu Pathian hian a ngaihtuah famkimzia te, a thil siam ropuizia leh a rorel dan kan hriatthiam phak lohziate hi rilruah a rawn chiang thar em em mai a. Chuti anga siamtu thil siam mawiziate han thlir chuan hlêp hlang hi a ni ringawt mai. Ram dang hnam dang karahte khawsa ta ila chu heti anga zo thlifim dai seng seng hlutziate hi kan hre pha ve lo ngei ang le. Chuti ang boruaka khawsak a, suangtuahna khawvela han chên chuan he khawvela ropui inti, thil ti thei inti, mahni aia dinhmun hnuaihnung zawka mite chunga inluling a, chapona nena rorelna lekkawh ṭhinte hi siamtu Pathian, lei hringmite chunga rorel ṭhintu hian chapona tlang chhip aṭang hian a hnûk hniam ṭhin a ni tih te pawh ngaihtuah tel a awl duh viau mai.

Thing hnah nemte’n chawr no an chhuah hlep hlepna, zo thlifim thaw heuh heuhin lâwm lungrualte hahdam siai siai tura min chhêm heuh heuhna, siktui thiang dâwna hah pawh sawi loa Lengi te nena lâwm lungrualin hna kan thawh dial dialna, zo nun mawi par ang a vul ṭhinna ram, he khawvel ram zaua kan ram neih chhun he ramah hian hmasanga kan pi leh pu min thlahtu ‘ṭuan leh manga hun’ ata tawh chung turnipui hi kan do dai ṭhin asin!

Kan thlawhfang mual lianpui,

Zaleng lâm ang her nan,

Sîrtiang kan sâwn kan fâwn dîm e,

Hlimlai par ang kan tlân.

Tinkim dawn zel ila,

Tukram chul hun tur te,

Lenrual kimte'n kan ṭuanna tlang,

Nghilh ni awm tak ang maw.

- Vanlalzawma, Muallungthu