Written by
- Nick Lalrinmawia

Lui anga luan min zirtir rawh

Tlang chhipah chuan vur a tla khawm a, vur chu inthuah zelin a chhah tual tual a, a vawt em em a, a khal vek a.

Hunin a liampui a, vur chu a lo tui ta a. tTchuan, vur tui luang chu lui tuiah inchhungin, thui tak luang turin zin kawng chu a ṭan ta a. Lui tui zawng zawngina luan luh an tumna ber chu tuipuiah a ni.

Himalaya tlang chhip (hetah hian Mount Everest pawh a tel) aṭanga vur tui luang hian India, China leh Pakistan rama lui luang tam tak a châwm a, chung zingah chuan Brahmaputra lui te, Indus lui te an tel. Mizoramina kan lui neih thui ber Tlawng lui pawh hi Brahmaputra lui pêng khat anga chhiar a ni a, chuvangin, Mizote pawh hi Himalaya tlang chhipa vur tuiina a châwm seilen kan ni tihna a nih chu.

Lui luannaah chuan mihring tan khawsak a rem ṭhin a, a zar kan zo ṭhin. Hnam fing hmasate zinga hriat hlawh lehzual chu hmanlai Egypt mite kha an ni ang. An ram kha ‘thlaler ram ro’ tia sawi, thing leh nungchate tlemna, leiṭhîl leh ṭiauvut tamna ni mah se, lui luang rintlak tak an nei a, chu lui chu Nile lui tia kan hriat lar em em hi a ni. Nile lui hi kilometer 6,600 chuang zeta thui luangin, a bula chengte tan a chhenfakawm em em a; thlai leh thei chin kawngah, ran enkawl kawngah, lui luang hmanga bungraw phur kual kawngah leh sakhuana kawngah Nile lui khan hmanlai Egypt mite kha a pui a ni. Nile lui hi awm lo ta se chuan hnam ropui hmasa an ni kherin a rinawm loh.

Chutiang bawkin kum 4,000 vel liam taa Indus lui luang pawh khan hnam fing hmasa Indus Valley Civilization te kha a châwm a, chu Indus lui hming chawi chuan kan ram pawh hi ‘India’ tia vuah a ni hial. Hun a kal zel a, mihring kan pung zel a, lui luang kianga chenna chuh kan tam zel a; tunah chuan Brahmaputra lui ringa khawsa hi million 80 an chuang tawh hial a ni. Heti tak maia mihring kan pun avang hian luiin a tuar thei a, indaih lohna a nasa tial tial a, lui tuiah bawlhhlawh a pung tulh tulh a. Chumi tiziaawm tur chuan India sawrkar laipuiin River Basin Management Scheme thlengin a duan phah a ni.

Heng harsatnate vang hian tunlai khawvelah chuan lui hi a hlu zual em em a. Tichuan, khawvel changkanna zarah lui luang hman ṭangkaina thar tam tak kan hmu chhuak ta bawk a. Entir nan, mi tinina kan mamawh electricity siam nan pawh lui tui luang a hman theih tawh. Hetia lui luang hmanga electricity siam chhuah hi hydro-electricity an ti a; chumi buaipui chuan kan ram sawrkar paw’n Sesawng lama Tuirini lui rinchhanin 24 Megawatt Tuirini Small Hydro Electricity Power a buaipui ṭan niin report kan hmuh kha. A hlawhtlin theih chuan kan ram tana ṭangkai tak tur a ni.

Lui hian mihring khawsakna leh taksa mamawh chauh a phuhru lo va, sakhuana leh thlarau nun tan a pawimawh tel em em a. Nunna awm tur chuan lui a luan a ngai a; nunna inṭanna hmun Eden huan aṭangin lui a luan chhuah thu pawh kan hmuh kha; chu lui chu lui paliah inṭhenin, Pishon, Gihon, Tigris leh Euphrates tiin vuah an ni.

Jordan lui phei hi chuan aw, Bible-ah ngei pawh vawi za chuang fe a lang a. Jordan lui hian tun huna kan nunna chauh ni lovin, nunna thar leh piantharna nen lam a entir. Israelte’n Jordan lui an kân thu te, Elijah-ina Jordan lui kana vanram a chhoh dan te leh, Isua ngei pawhin Jordan luia baptisma a chan thu Bible-ah kan hmu a. Kan rin Bible-ah ngei pawh lui tui luang ina inlamletna, piahlam nun, leh piantharna a entirzia kan hmu a ni.

Lui luang aṭang hian mihringte’n zir tur tam tak kan nei. Lui hian a luanna tur a hre lâwk vek bik lo a, mahse, a luang zel a. A luang a, kawng lakah dâltu a tawk lo pawh a ni bik lo va, tlang sang pui pui, lung lian pui pui leh, a luanna kawng tikhaihlak thei thil tam tak a tawng ngei ang. Mahse, a phunnawi lo va, a ding lo va, a let leh hek lo; a luang zel mai a ni.

A luan luhna tur chu dil em ni, tuipui em ni? A hre lawk bik lo va, kawi tinah a dawta awm chu a hre chhuak chawp zel chauh zawk a, ‘a ṭha vek e’ tiin a kal zel zawk a ni.

Tichuan, a tawp a tawpah chuan, lui châwl lova luang tlat ṭhinte chu tuipuiah an luang lut nge nge ṭhin a ni.

Aw, lui anga luan min zirtir rawh.

- Nick Lalrinmawia