LEILUNG ZAH
5th June-ah khan World Environment Day kan lo thleng tawh a, Green Mizoram Day kan hmang liam leh tawh bawk a. Eng hun mai pawh hi a hun a lo inher chhuah hian rilru a luah zual ṭhin angin, eng emaw tal rilru a lo awm ziah ve ṭha a hriatna a lian em em a, mi pakhat talin hlawkna pakhat tal a lo neih ve takin ka rawn ziak ve a ni.
Grow Green
Mahni ei tur thei leh thlai thar te, mi dangte ei tur hrisel pe theitu nih te hi tunlai khawvelah a changkang hle a ni. Khawvel huap university ṭhate’n an zirchiannaah chuan, 'Farmers and agricultural workers are the happiest person in the world' an ti. Mizoteah chuan, kan agricultural system ṭhat loh rei vang nge ni ang, kut hnathawka eizawng (farmer)-te hi hna hnuaihnung leh lehkhathiam lote thawh awm tawka ngaihna kan lo neih len tawh lutuk vang nge, mahni’n a va tih chuan dinhmun hniam ta riau a inngaihna hi mi tam zawkte rilruah a la lian hle niin a ngaih theih a ni.
Vaivut/lei aṭanga siam, chu lei chu enkawl tura thupek kan ni tih Genesis bung tîra kan hmuh ang khan, mihring leh lei hi kan inzawm tlat a. Leilung leh a chhunga awm zawng zawngte enkawlna chungchangah mawhphurhna sang ber chu keini mihringte koah Pathianin a dah a ni. Leilung hi ei leh in min petu, malsawm kan dawnna a nih avangin kan enkawl danah pawh kan zah ngawih ngawih a ngai a. Tunlaiin hlo kahna hman te kan uar ta hle, damdawi chak tak a ni tih a chiang reng mai. In bul hnai leh thlai chinna hmunah phei chuan mihring leh ran tan pawh a hlauhawmin, thawklehkhatah natna min thlenin hre nghal lo mah ila, zawi zawi a natna ṭha lo min thlen theitu a ni. Chemical zungzam kha leiah a châmbâng lo thei lo, chumia thlai leh thei lo ṭiakte’n an zung atanga an chaw hîp luha chemical a lo tel chuan a rah/pâr/hnah thlengin a fan chhuak tel vek a, a hlauhawm em em a ni. Mahni thar ngei (organic) eite an hrisel chho zel dawn a. Nature nena inzawm tlat tura siam kan nih avangin lei khawiha hna kan thawh te hi taksa leh rilru hian a mamawh bakah a hrisel zawk em em a ni.
Tin, bawlhhlawh ṭawih thei lo leia kan paih/kalsan maite hi ngaihtuah ngun a van ngai em. Kan ramah bawlhhlawh sawngbawlna mumal kan la nei si lo, kum za chuang leiin chhilhin inphûm bo mah se la, a ṭawih thei si lo. A hal ral theih ang ang hi chu hâl ral zêl thei ila, a thir lam chite pawh a hranga khawl khawmin, thirchhe duh an lo kal hunah lo pe ila, anni’n factory-ah phur khawmin hmanraw thar siam nan an lo hmang ṭangkai leh ang a, leilung chhe zel tur kan venghim thei dawn a ni.
Kan diaper, sanitary pad leh hnâwm chi tin kan paih kha hâl ral loh chuan fûrah luiah an luang khawm a, chumi thli chu mihring leh nungcha ten kan ring leh lo thei si lo. Chung aṭang chuan mihring leh ranah te virus, bacteria leh natna hrang hrang te a lo awm zui ṭhin. Kan ṭhenawmte’n duhdah takin bawlhhlawh an lo paih a nih pawhin, a chhar faitu/hal faitu nih kha tlawmah la lo ila, ka'n tih theih a tam lo nia kan inhria a nih pawhin, kei, mi pakhat tein tunah leh nakin hun lo awm zel tur atana environment ṭha kan neih theih nan a theihna ka hlan ve theih anih avangin lawm veng veng zawk ang u.
Eat Green
Tunlai ṭhalai tam tak ei leh in uluk em em, taksa leh rilru hriselna ngai pawimawh ṭhahnem tak an awm ta. Chutihrualin, a tam zawkte hian ṭhanharhna tur kan la ngah hle mai. Kum naupang te tein nerve ṭha lo, pum ṭha lo, etc. kan tam telh telh a. A ṭhen hi chu kan pumpelh theih loh natna ni mah se, a tam zawk hi chu kan ei leh in uluk tawk loh vanga thleng a ni. Thei leh thlai tui tihna leh ngainatna a bo telh telh a, chu chuan hrisel lohna piah lamah nature nena inzawmna leh ngaihhlutna a tibo ve telh telh bawk dawn a ni.
Tunlai naupang leh ṭhalaite hian vanduaina em em kan neih chu, hmawmsawm chi hrang hrang, tui bawk si, process ni mai lo, a tui thei ang ber tura siam (ultra-process food) ei tûr kan ngah ta em em mai hi a ni. A ṭhente chu hâng tak te, al tak te, thlum tui tak (artificial sugar) te etc. a ni. Zawi zawiin ina kan ei rawngbawl ngainat lohna leh tui tih lohna a lo awm dawn a ni. Naupangte chuan an taksa tana ṭha leh ṭha lo an hrethiam lo, nu leh pate an pawimawh em em. Dawrah fate ei duh zawng kan leisak theih hian lungawi tawp lo ang u, pek/leisak loh theih loh chin chu awm mah se, eng ang nge a nih hriat hmasak tum ila, anmahni hmangaihna avang zawkin pek tam loh zir ang u.
Japanese-te hi khawvel a hnam hrisel leh dam rei berte an ni a, kum za chuang dam (centenarian) tam tak an awm. A chhan hi mithiamte’n an zir nasa em em a, an hmuh chhuah chu–thlai leh thei an ei nasa a, ni tin thlai leh thei chi 7 tal an ei ziah ṭhin. Chung centenarian zinga tam zawk chuan sa an ei a, mahse, lui sa (white meat) chauh an ei thung. Japan-ah rau rau pawh Okinawa province-a chengte an dam rei/hrisel zual a, a chhan chu a tam zawk anmahni thar ngei thei leh thlai (organic) an ei vang a ni an ti. Keini pawh kan lo hrisel deuh deuh nan thei leh thlai hring ei tam bakah, mahni chokaa siam (homemade) tam thei ang ber ei tum ang u aw. Chhungkaw hriselna hi chokaah a inṭan an ti.
Stay Green
A hringate an hrin tlat theihna tur chuan kan tihchereu loh a ngai. Buh leh bal thar chhuahna turin kan ramah chuan lo vah a la ngai rih a, kan mamawh tawk tur kan vât dar a nih pawhin, vah bâk a kan ral lohna turin meikawng sial zêl ila. Kum 5 hnuah pawh ngai awh thei tawh lo tura ram kan tikang duai duai ṭhinte hi a pawi em em a ni. Thing leh mau bakah, a chhungah nungcha engzat nge kâng hlum tel ta ang. Leilunga nunna nei hrang hrangte inbûk tawk (ecological balance) a chengho tura Siamtuin a duante kan ni. Mihring kan pung zel a, kan nawmsak duhna te, duhamnate leh a pawimawhna kan hriat tawk loh vangte pawh a ni ang, tûnah an chereu zel a, kan inbûk tawk ta lo hle a ni. Kan sik leh sain mumal a nei thei lo telh telh a, sik leh sa mumal lo chu buh leh bâlin an tuar a, chumi lo tuar bertu chu mihringte kan ni. Kan tlai deuh tawh nâin, tlai luat chu a awm lo. Kan tih theih a inchen vek lo ang, keimahni hmazâwnah ṭheuh pên khat talin hma kan sawn thei ang.
Dam rei kan duh ṭheuh ang. Thufingin 'Hriselna hi hausakna' an lo tih hi kum a tam telh telh a, a fiah chho telh telh mai. Bible-in 'Thinlung hlim hi damdawi ṭha tak a ni a, thinlung lungchhia erawh chuan a ruh a tiro ṭhin,' (Thuf 17:22) a tih angina, taksa a hrisel loh chuan hlim a theih loh a, rilru hrisel neih a harsa em em. Dam hlen tur kan awm loh laiin, kan inthlahdah avangin kan dam chen tura ruat hi kan titawi palh thei ve mai thei. Indopui II-na hun laia German hoin Juda-te an khung khawma an suatna hmun Auschwitz Concentration Camp aṭanga German ho hmuhchhuah chu, 'Mihring aṭang hian amah leh a zalenna, a neih zawng zawng kan laksak vek thei, mahse, kan laksak theih loh chu–a rilru, a ngaihdan a ni,' tih a ni an ti. Kan rilru, kan ngaihdanin min kaihruai thui em em.
Tunlaiin Vit-D tlachhamte kan tam ta; in chhung daiah hna kan thawh tam tawh zawk vang pawh a nih a rinawm. Mithiamte chuan ni sa hnuaiah sunscreen engmah inhnawih loa ni tin minute 30 tal hna thawh emaw, niluma awm hi taksa tan a hrisel a ni an ti. A dang tam tak sawi tur a awm ang. Hrisel duh lo, glow duh lo kan awm lo ang, mahse, engkimah hian a man (prize) kan pek ve chu a ngai.
Nakin lawka hnam dam rei, hrisel kan lo nih ve theih nan Pathianin a siam (nature)–leilung, nungcha, thing leh maute zah tak leh duat taka enkawl chungin inhnêk hnaih deuh deuh tum ila. Ei leh in hrisel ngai pawimawh ang u.
- Ruth Ngente