MEIZIAL ZUK

Mizote hian meizial kan lo zu nasa hle mai. I han bih chiang teh ang. Kum 1900 hnu, British sawrkarin min awp hnu lamah pawh khan thingtlang lama awmte chuan vaihlo kan ching a, kan chil a, kan pho ro ṭhin a. A ro chu kan chan sawm a, kan zial a, kan zu ṭhin a ni. Vaihlo tui leh tui lo kan hre em em mai a.

Hetia ka ngaihtuah mai pawh hian ka nu leh pate khan vaihlo hmun an siam a, a karah thlai hrang hrang an ching tel tho a. Favang bawrah khan vaihlo an lo a, an chil a, an pho ro a; chu chu kumtluana an zuk tur daih kha an nei ṭhin a ni. Ka nu leh pa, ka pi leh pute pawh khan an ti ṭhin a. Chu vaihlo chu pâ-ah an bilh a, ṭhehlânah an hlang kai a, a hmuar lohna tur a ni. Pâ ka tih hi hnânga tah, arbawm anga tah lian deuh leh tê deuh a ni. A lian chu papui a ni a, a te deuh chu patê a ni.

Ka seilenna hi kei chu Hualtungamtawna ui, chinghniain a pu tana sa a chhiahna hmun, Chhiahtlang a ni a. Kha khuaah khan 1967-a khawkhawm avang khan Sailam khua aṭanga khawm kan ni awm e. Chu hmunah chuan ka nu leh pate khan mei an zu ṭhin a. Ka pa kha meizial heh deuh a ni lo a, ka nu erawh chuan ka pain a duh hun huna zuk tur a neih loh kha a hlau a ni ber. Tichuan, meizial zu nupa bulah kei chu ka seilian a ni. Ka nu leh pa bakah, ka pi leh pu pawh kha meizial zu ve ve an ni. Kum 1972 velah ka pi leh pu chu Sailam lamah an let leh a, anni pawh hi Sailama an let hnuah pawh vaihlo hmun nei zel an ni.

An khawvelin a zir a ni ngei ang, vaihlo kha kan nunah khan a pawimawh riau ni tur a ni. Nu leh pa khan an fate ramṭang rual an nihin lo lam hna thawhnaah thophurh, thosi leh thorãng a lo tam a, hnathawh thawmhnaw an lo nei ṭha fahran lem lo bawk a. Thosi seh laka himna atan khan meizial zuk hi pawimawh deuhin an hria ni ngei tur a ni.

Hengte avang hi a ni ang chu maw, Mizo hian meizial hi kan lo zu nasa em em mai a ni. Tunah, kum 2026-ah hian thingtlang khua mai ni lo, Aizawla hmun zahawm fu fu hi han fang kual la, Biak In sir kil khawi laiah emaw khan meizial bung lo tling tên tûn hmuh tur a awm ang a. Public place ti mai ang, hall leh mihring kan pun khawmna hmun khawi lai kilah emaw khan meizial bung i hmuh ṭeuhna tur a awm ngei ngei ang.

Kan pi leh pu, lo lama nilenga hna thawka fehte hun a liam a, ṭhangthar leh chhuan thar lo piang zelte hunah hian eng vangin nge meizial hi kan la zûk khûk luih luih reng mai le? Engtizia nge ṭhangtharte pawhin an zûk chhunzawm luih luih mai le tih hi i ngaihtuah ngai em? A chhanna awlsam ber chu, 'Kan fate kan zirtir tlat a ni' tih hi.

Hna kan thawk a, Aizawl leh thingtlang lam hmun hrang hrangah, chu kan hnathawhna hmunah chuan upa zawk hian chhuan thar lo kal zelte hmuhah hian îtawm takin meizial zuk hi kan zirtir tlat a ni. Kan zirtir a ni tih hi kan hre lo mai thei. YMA tih khawm leh thil tihnaah YMA hruaitute hian tui ti deuhin kan zu a, KṬP eng thil tih khawmna hmunah emaw chuan KṬP hruaitute hian nuam ti deuhin kan zu ṭhin a, kohhran programme-ah leh local council thil tihna hmunah a hruaitu lu bâwr hian nuam leh tui ti deuh hian meizial kan zu tlat mai a ni.

Zirna sikul ni se, zirtirtu thiam tak takte hian kan zirlaite hmuh lai ngeiin kan pak khu vang vang mai a. Mahni inah ni se, pa ber hian chaw ei khamah kan han ṭan a, kuhva nen she chilhin kan han titipui khu vat vat mai a. Fate tan chuan pate thil tih chu îtawm deuh hian a lang a, nu leh pa leh pawl hruaitu, sum neih ang ang meizial lei nana phal thlapte thil tih chu entawn hi a nuam ta em em mai a ni.

Meizial zuk chu chuti fakau chuan kan ṭhangthar lo chhuak zelte chu zirtir mah ila, a ṭangkai hauh si lo a. Hriselna atan a ṭha lo va, pawisa neih ang ang hman ralna atan hlâwkna a nei hauh si lo va, inzirtir tlak a ni der lo. Hemi kawngah ngat hi chuan Mizote hian hmasawnna tur kan ngah hle mai.

Mi pakhat ka titipui chuan, 'Meizial hi i la zu em?' tiin min zawt ringawt a. Kei chuan 'Ka zu ngam tawh lo' tiin ka chhang a. Ani chuan, "Hman ni khan mitthi vuinaah ka kal a, mi hmuh laia meizial ṭan ringawt ka hmuh pathum kha kan veng mi an ni tlat mai a, nuam ka ti lo hle a ni," a ti.

India ramah hian meizial leh tobacco thil reng reng hi sawrkarin sual thil (sin goods) tiin chhiah pawh a la nasa hle a. Chutihlaiin, meizial leh sahdah hi dawrkai tana hlêp chhe ber ni siin, hralh kal ber zinga mi a ni reng a; Mizoramah pawh hian dawr tinah hralh a kal ber mai awm e.

Meizial zuk leh thil ṭha lo tih chi hrang hrang hi kan lo inzirtir chhawng vek mai a lo ni a. Khawtlang awptu puitling zawk leh pawl hruaitute hi kan inngaihtuah chian a ṭul ta viau mai a ni lo maw? Zu leh ruih theih thilah hian Mizote hi zirtir nia inngai miah lo hian kan lo inhrilh chhawng zel mai a va ni awm ve maw le. Nu leh pa hian zirtir lo ila, sikul zirtirtute hian zirtir lo ila, khawtlang hruaitu leh pawl hruaitute hian zirtir lo ila. Kan la insûm thei rih lo a nih pawhin mi hmuhah ti lo ila, a ziaawm theiin kan ring em? Puitlingte hi i inngaihtuah ang u le.

- Pu Hmingtea, MSV