Ni, thla leh arsite hian kan lei hi a hêl mup mup mai an lo ti ṭhin?
Kum 1545 AD hma lamah kha chuan khawvel mihring reng rengte chuan kan chenna lei hi a phêk zâwl duai mai a, khawchhak aṭangin ni, thla leh arsite an lo chhuak a, khawthlang lamah an tla leh ṭhin tih hi an hriat dan leh rin ngheh bur a ni. Chuti chuan, lei hi centre-ah awmin, van lam thil siam tinrengte chuan an hêl mup mup mai niin an ngai. Greek mi fing ṭhenkhat chuan chu chu ni thei chiahin an hre lo, mahse, an ṭan chhan fel taka sawi theih an nei si lo.
Vanneihthlak tak maiin Poland scientist ropui Nicolaus Copernicus (1473-1543) chuan ni, thla leh arsite a zirna aṭangin chutiang chu ni theiin a hre lo. Ni khi a awmna ngaiah a awm a, kan lei leh planet dangte’n an hêl zawk a ni tih a rawn hmu chhuak a, a lem nen lam a han ziak chhuak ta mai a. Mahse, khang hun laia kohhran pumpui Holy Roman Empire hun lai khan kohhran hotu leh Pope te pawhin thil siam an zirtir dan nen a inkalh dawn si a, a patea chuan a theory hmuh chhuah chu sût leh turin a thlêm a. A sawi darh vaih chuan Holy Roman Empire thuneihnain lu tan a hmabak nghal dawn a ni.
Ani pawh chuan chu a ‘Theory of Revolution’ chu a sût leh ta a. Mahse, thih hlauh vanga a thu sût chu hrehawm a ti em em reng a; lehkhabu a ziak ta a, 'De Revolution by Orbium Coelestium' tih a ni. Hetah hian leilung, ni, thla leh arsi inher dan, chu chuan mihring chunga awmzia neiin, kan thlai thar dan thlenga nghawng a neih dan a ziak a. He lehkhabu hi a dam lai chuan an phawrh chhuak ngam lo a, a thih dawnah a lehkhabu chu a an thuhrukna ata phawrhtirin, a dinna ngaia a din zia a nemnghet a, "Thil dik chu thil dik a ni," tiin a phun sep sep a, a thi ta a ni.
Chu a lehkhabu chu an han puangzar ta a, Europe ram pumpui leh kohhran hote rin dan chu a rawn sawh her ta lawih mai. Tunah chuan khawvel hian kan lei leh planet-te chuan ni hi anmahni orbit ṭheuhah an hêl kual mup mup a, kan lei ni hmu lam chu chhun a ni a, ni hmu lo lam chu zan a ni zel thung tih kan pawm ta vek a. Chuti anga mi ngaihdan thlak chu Copernicus Revolution tiin a lo lar ta em em a ni.
Kan lei leh planet dangte'n ní an hêlna kawng orbit chu bial pak loin, a sâwl deuh a, ni 365 leh dar kar 6-ah ni a hêlna kawng chu a zawh zo thei chiah a, chu chu kum khat kan tih hi a lo ni ta. Ni 365 aṭanga darkar 6 zel chu kum 4 dan zelah (6x4=24hrs=1 day) February thla (ni 28+1=29)-ah ni 1 an belh ta a, hemi an belh kum hi leap year (zuan kum) an ti ṭhin. Leap year kumah chuan kum khatah ni 366 an neihtir ta a ni.
Engtin nge leap year kum chu kan hriat theih ang? Eng kum pawh hi number 4-in sem la, chuang awm lova i sem ral theih chuan chu mi kum chu leap year kum an tih chu a ni ang. Kum 2024 kha 4 (pali) in han sem la i sem ral chiah ang, he mi kum hian February thla chuan ni 29 a nei a, leap year kum an ti. Kum 2026 hi 4 in sem la pahnih (2) a chuang a, sem ral theih a nih loh avangin leap year kum a ni ve lo.
Kum 2028 hi 4-in han sem la, i sem ral chiah ang; hemi kum hi leap year kum a ni ang a, February thla chu ni 29 an neihtir ang. Chuti chuan, kum inkawp kim si, palia sem ral theih loh kumah zel hian World Cup Football an khel zel ang. Kum kawpkim 4-a i sem ral theih leap year kum (February 29) apiangin Olympic Games khelh a ni zel bawk ang. Tin, kum 2026 chu kum kawpkim, mahse, 4-a sem chuan a chuang a awm si a, he mi kum hi World Cup Football an neih kum chu kan tawng ta reng a ni.
Kan lei hian ni a hêlna kawngah kal zelin March thla ni 21-ah chuan lei lai tak Equator-ah níin ding takin lei a chhun a, lei pumpuiah chhûn leh zan rei zawng a inchen vek a. Tichuan, lei chu ni hêlna kawng orbit zawh zelin, June 21-ah chuan Equator hmar lam Tropic of Cancer zâwnah níin lei a chhun lai tak a ni. Equator hmar lam zawng zawng tan ni rei ni ber a ni a, zan tàwi ber zan a ni thung a, chu chu June 21 (Sunday) ni hi a ni ta a ni. He ní hi Mizo chuan ‘Lalmanga nu hlawh rawih ni’ kan ti. Mizo pipute pawh khan 1500 velah pawh khan ni a rei tih an lo an lo hre viau tawh a ni.
Kumin Presbyterian Kohhran Puitling Sunday School zirlai, “Kristiante leh ram rorelna” zirlai 19 leh 20-ah khan ‘Kohhran siamṭhat hun lai’ tih kimchang lo deuhin kan zir a, a ngaihnawm hle. Kohhran siamṭhat leh Europe ram pum Holy Roman Empire kal dan thlak danglamna pawimawh tak tak zingah Copernicus Revolution ngaihdan thar chuan khawvel ram pum a rawn sawh sawn dâwrh mai a ni. Martin Luther-a'n October 31, 1517-a Wittenberg biakin banga kohhran kal dan dik lohna Thesis 95 (ziak) a tar chhuah ang khawpin Copernicus Revolution hi kohhran siamṭhat nan a pawimawh a ni. Nang leh kei hi chuan leilung inher dan ni rei ber ni, ni tawi ber ni, chhun leh zan inchen hun hi zau takin kan duh duh kan sawi ta zung zung mai a nih hi. Engkim hi kuta ken angin kan hre thei ta. Hengte hi mi ropui scientist hmuh chhuah leh mi huaisente hmuh chhuah a lo ni hlawm asin; a va ropui em!
- C. Lalaudinga, Ramhlun Venglai