Mimal sikul neitu insuihkhâwm pâwl leh zirna
Petera iangin ka thil hmuh leh hriatte sawi loin ka awm thei ta lo a ni e. Ni e, khami zan khan Instragram-ah ka lut a, Vanglaini page a lo lang nghal zat. Chuta ka thil hmuh chu, Aizawla mimal sikul neitu insuihkhawm pâwl, ka tih mai – Mizoram Independent Schools Association ho hian Aizawl Press Club dawhkan pawl an lo bawh ṭhap thlalak ka hmu a. Kha ni kha May ni 9, 2026 a ni. Board result puan hun lai a ni a, heng mimal zirna in lianten brand an nei ṭha em, an sumdawnna chu a hlawhtling zel dawn em, tih hriltu result sawrkarin puan dan thar a kalpui mek – top 10 tar lan tawh loh an duh loh thu an lo tlangaupui a lo ni.
MBSE-in merit list leh topper puanzar a tihtawp tak chu zirna tlakhniamna leh inelna tichhetu tur a ni, tiin inthlahrung lo takin an rawn au va. He kalphung hi tun kan sawrkar thil tih ṭhat ve ber ka lo tih a ni nghe nghe. An thuchhuah aṭanga han en mai chuan, zirna kalphung ṭha duhtu leh, “Zirna kalphung a ṭhat theihna tur a nih phawt chuan siar lak pawh ka huam,” ti khawpa ṭhahnem ngai angin an lang mai thei. Ka ngaihtuahna hi sualin a bâwl nge ni, chuti ang zawng chuan ka ngaihtuah ve thei hlek lo. Kha an thuchhuah kha zirlaite hmasawnna ai maha mimal sikul sumdawn hlawkna tur ngaihtuahtu awka aṭanga chhuak a ni tih hlir hi ka rilruah a in-do re mi chho tuar tuar.
Khawvel hmun hrang hrang leh India rama zirna kawnga mithiamte’n he inelna uchuak tak hi zirlaite hma an sawnna daltu leh an rilru hriselna (mental health) tichhetu a nih thu an lo au chhuahpui fo tawh. Chutiang a nih lai a, inelna hming chhala zirna hi inlak ropuina hmanraw pakhata chantir tumna a la awm cheu hi chu thil pawi tak a ni. Zirna hi sumdawnna a ni lo, thiamna inelna khelmual a ni hek lo. Mipui mimir, a hausa leh a retheite’n intluktlang taka hmasawnna an neih theihna tura kawng sialsaktu tur a ni tih hi ka chiang ve viau mai. Chuvanga he mimal sikul neitu insuih khawm pâwl thuchhuah hi a chhim leh hmar hawi zawng pawha do bur ka ni. Keia lo do bur hi an engah vak a thawk lo mai thei, mahse ka lo do ve hrim hrim ang e.
Mimal sikul neitu insuihkhawm pâwl ho hian merit list leh topper puanzar a nih tawh loh chuan zirlai thiam bikte chawimawina a nuai bo angin an ngai a. Hei hi zirna tehfung tihhniamnaah an ngai hi nuih tur nge ṭah tur pawh ka hre lo, ka tûm hmûn ringawt! Ranking system hian zirlai a tichhe zawk ṭhin tih hmuhchhuah a ni tawh tihte hi sikul neitu lai chuan hriat awm tak. Harvard University-a pedagogist hmingthang Howard Gardner-a Multiple Intelligences theory kan en chuan, mihringte hian finna leh theihna hrang hrang kan nei – pakhatin thil a chhût thiam em em laiin pakhatin thu a ziak thiam ang a, pakhatin milem ziah a thiam laiin pakhatin rimawi a thiam ang. Paper pakhata mark hmuh tam ringawt hian mihring hlutna a hril zo lo. Chu tehfung pakhata inelna uchuak chuan zirlaite chu sangha, thingkunga lâwn tura intihsiaktir ang vel a ni. He kalphungah hian sangha chu a dam chhungin mi nêp takah a inngai ang.
Private Education leh sumdawnna: Zirna ‘elite game’ a nihna
Private school neitute hian zirna hi mimal hausakna leh hmingṭhatna atana zawrhsum (commodity) angin an thlir thûk hle a ni tih he an thuchhuah hian min ngaihtuahtir a; ka han ngaihtuah ṭhat ngial pawhin hei hi phat rual a ni lo.
Sumdawnna khawvelah chuan thil engkim hi hralh tlak (marketable) a nih a ngai. Zirna khawvelah pawh merit list leh topper te hi an sikul hming (brand) hralhna tur bungraw pawimawh ber a ni. He insuihkhâwm pâwl hian merit list a ui em em chhan chu–zirlai hmasawnna aiin, an product (naupang thiam thei bikte) hmanga an business brand an vawrh lâr theih tawh loh an hlauh vang zawk a ni mai em aw, tih ngaihtuahna min siam lo thei lo.
Hei hi French sociologist Pierre Bourdieu-a’n Cultural Capital a tih nen khan ṭhian inkâwm ngeih tak an nih hmel. Bourdieu-a chuan zirna inte hian thiamna tak tak pek aiin, hausa leh rethei inkar (class divide) a vawng nung tlat zawk, a ti a. Private school-te hian sum tam tak sêngin naupang changkang, in lama lehkha zirtirtu ṭha tak nei thei leh facility ṭha nei thei bikte chauh an la khawm a, chu chu an sikul thiamtir ang hrimin merit angin an lantir leh a, sumdawnna hlawk takah an chantir ṭhin a ni. Hei hi theihna leh thiamna dik taka inelna a ni lo. Dinhmun inang lote inkara hausakna leh theihna hmanga intlansiakna dik lo a ni. Hengah hian he insuihkhâwm pâwl hi an fihlim chiah em aw?
Retheite leh Mizoram zirna tichhetu
He insuihkhâwm pâwl hian merit list tar lan a nih tawh loh chuan, inelna a awm tawh lo ang, an tih hian, an sawi lan miah loh chu–he inelna uchuak hian mi hausa leh rethei inkhuan rual lohna a siam nasatzia hi a ni. Private school-te hian fee sang tak an la a, facility ṭha zawk an nei a, tichuan, merit list-ah an lang ṭhuau leh ṭhin rêng a. Hei hian sorkar school-a zirlai, in hlawhfa chunga harsa zawka zirna fawm ve hram hram naupangte rilruah thiam lo bik leh hniam bik nihna a tuh thûk hle a rinawm.
A ti ṭha apiang hma an sawn emaw kan tihna hmunah kan awm a, mahse, a phênah erawh khawtlanga dinhmun ṭha saa dingte thoin hmun ṭha an chang tih kan hriat kha. Sikul ṭhaa luh dawnin sum tam tak chawi a ngai a, chu sikul ṭhaa lut theite chuan result ṭha an nei a, hna ṭha an hmu leh a. He inchherchhuan kual hian retheite chu an retheihna hmunah mei an chhemtir char char ang. Chu chu zirna hmanga mi retheite an din chhuahna tur awp behna a ni. Hei hi ram tichhetu leh hmasawnna dâltu, intluktlanna lohna siamtu bulpui a ni.
Zirtirtu hna leh sikula inthliarhranna
Zirtirtu education-in a tum pawh hre lo, pawisa hlawh chhuah duh vang hrim hrima whiteboard-ah marker emaw, blackboard-ah chalk emaw hûm ṭhin hi eng zah tak awm ang maw? Zirtirtu hna hi inkhualtelemna chi a ni lo. Barbie laa tihtauh haw leh daihna tur khawpa hlawh tlem zirtirtute hi pek tur a nih loh bakah, zirtirtu hna hi khawtlangin a ngaisang tur a ni. Khawvel hmakhua rahbi tuktute an ni thei a, chutihrualin, zirlaite hmakhua tichhe theitu leh thochhuak leh ngai reng reng lo tura chirhdûpa tluk sawptirtu an ni thei bawk.
Aizawl sikul lian ṭhenkhat, a bikin private school-ah hian zirlaite thliar hranna a hluar hle; kei ngei pawhin ka tawng tawh. Hei hi dan kalh a ni. A thiam leh thiam lote tan bang sang tak hûn ṭhin a ni a; a thiam thei deuhte chu sikul hming an tih ṭhat theihna turin an khalh fâl bik ṭhin. Private school ṭhenkhatah phei chuan test emaw, exam-na emawa ti ṭha leh ṭha lo ṭhutna hial thliar hran ṭhin a ni! Zirnaa chak lote erawh chu an inziah tlin theihna tur chang chang zirtir ṭhin an ni. An tan khaw êng hmuhna tur chu, “I hmu pha chuang lo ang” tih ni awm takin puan an zar hnan a ni ber. Zirna chu a thiam lote thiamtirna a nihna hai derin, a thiam fate’n sikul hming an tih ṭhat theihna tur ringawt heng sikul neitute leh zirtirtute hian an ngaihtuah. Hei hian zirna in chu naupang siam ṭhatna hmun a nihna a tibo a, sikul hming chawimawitu bâwihah zirlaite chu a tântir ta zawk a ni.
‘Akbar was’ vs thiamna
Sikul tam zawkte kal dan hi han thlir ila, zirlaite’n an hriat thiamna (conceptual clarity) aiin note by-heart a uchuak ta mah mah. Creative thinking, analytical skill leh critical thinking zirlaiten an neihna tur lam reng reng ngaihtuah loin zirtir an ni ṭhin. Hei hi chu phat rual loin, zirlai tam tak pass chhuakte aṭang pawhin a lang chiang. Sikula ti ṭha si, a taka titipui tlak lo khawpa ngawng leh thil thlir zau lo hi hmuh tur an kat nuk mai. Khing zawng zawng aia sikul tam zawkte’n an ngaihtuah chu–note by-heart a ni. Chu an note by-heart ang thlapa exam-naa an ziah loh chuan an chhânna chu dik ve tho mah se, mark hmuh tlemtir an ni mai ṭhin.
Heng hian eng nge a rah chhuah, kan tih chuan, ni e, zirlaite grade chu a ṭha thei, mark 90% chuang an hmu ngei ang. Mahse, an thiam tak tak em? A chhehvela mite’n an chhawr em? Hengte hi inzawh a ngai ta tlat! Science subject-a coaching centre ṭhenkhat titi chu, “A for apple, kan intihtir leh lo chauh,” tihte hi he insuihkhâwm pâwl hian an hre ve em le? Grade ṭha ṭha thiam chu ni se, PhD thesis pawh mahnia ziak thiam kan kat nuk tawh ang. Mahse, a ni si lo. English medium zir chhuak si, essay ziak thiam lo, mahni ngaihdan tling taka sawi chhuak thiam lo zirlai college leh sikul tam takah hmuh tur an awm nual. A awmzia chu–thiamna tak tak paw chhuak turin kan inzirtir lo. He thilah hi chuan zirlaite ai mahin kha sikul leh zirtirtute khan mawh an phur nasa zawk ang.
Mimal sikul neitu insuihkhâwm pâwlte’n inelna an sawi huangah hi chuan zirlai naupangte chu thil thar an hriat avangin nuam tih nachang an hre lo, mark a hmuh ṭhat dawn avang chauhin an zir ṭhin ang. Lehkha a zirna chhan ber chu thiamna neih a, khawtlang siam ṭhat nan ni loin, mi dang aia chungnun, hna ṭha hmuh, mahni hmasial taka inhaivûr nan a ni ta a ni. Zirna chu sumdawnna hmanruaah a chang ta a ni ber e.
Zirna chuan eng nge a thlen ang?
Kumin Febuary ni 20 khan ICCJ leh SCMI buatsaih Northeast Youth Consultation program Guwahati-ah kan zuk tel ve a. Khami ṭuma social activist Patricia Mukhim-i thusawi kha heti lam han sawi dawn hi chuan ka riluaah a lo lang leh ṭhin. Zirna in leh zirna kalphungah hian harsatna lian tak a neih thu a sawi a, an zirlaiah injustice chungchang te, thil ṭha zawk leh khawvel ṭha zawk a awm theihna tur ang chi hi chu zirlaite hian an zir a. An rawn pass chhuak ta chêng a, eng mah an zirna kha hnemhnânpui tur a awm lo, hei hian kan zirna in leh a kalphung hlawhchhamzia a tar lan thu a sawi.
A ni chiah alawm, Pi Mukhim. Lehkhathiam kan inti a, sawrkar hna zawn nan, nupui/pasal ṭha zawn nan leh khawtlanga zahawm nan baka hmang lo kan nih chuan, kan thiamna chu a thlawn a ni. Khawtlanga dik lohna awm te, eiruknate leh retheite rahbeh an nihna hmu a, chu thim chhah tak chu thai bo tura êng chhit hi a ni. I thiamna khan i eizawnna tur chauh a ngaihtuahtir che a, i vela buh lak tur tam tak hmin tate lakah i mit a tihdel tlat si chuan, mi lian ui vulh lai, ei tur ṭha peka bauh ngam tawh lote nen in danglamna a awm lo.
Zirlaite hmelma lian ber chu individualism a ni. Individualism chu mahni indah pawimawh berna, mahni nawmsakna tur chauh ngaihtuahna a ni. “Ka hlawhtlin chhan hi ka thawhrim vang liau liau a ni a,” tiin mahni inchhek arbawmna a thlen. Kha dinhmuna a din theihna tura a chhung te, a awmna society-in a pek leh zirtirtuin a pek zawng zawng chu a theihnghilhin, ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ nun thihsanin, ei bik tumna nunah a tlu lut tihna a ni. Heti ang hi zirna hlawhtling a ni lo, sumdawnna khawvel tana thawk tur chhiahhlawh chher chhuahna mai a ni. I lehkha thiamna kha nang leh i chhungkaw pum puarna chauh a nih a, i veng leh khawtlanga thil dik lo awm leh retheihna i hmuh kân chuan, i degree chu i mawng hrûk nan hmang la, a ṭhat ber ka ring.
Lehkha zir hi thil dik lo hai langtu, dan bawhchhetute leh mi awkhrawlte thuruk phawrh chhuaktu tur a ni. Khawtlang siam ṭhat nan chuan mi huaisen, an thiamna hmanga rorêltute kâwk ngam, institution liante nihna dik tak phawrh ngam leh khawvel ṭha zawk siamtu tur lehkha thiam kan mamawh. Italian pa fing Antonio Gramsci-a Organic Intellectual hi han hrût kawi zeuh teh ang. Gramsci-a chuan mi thiam hi Traditional Intellectuals leh Organic Intellectual, tiin chi hnihin a ṭhen. Traditional Intellectuals chu mimal hmasialna leh dinhmun ṭha sa leh kalphung awm sa, status quo an tih vawng nung tura hmanraw leklam ber an ni. Anni chu kalphung (system) awm sa thlawptu, anmahni nihna vawn nan kalphung dik lo a ni tih an hriat kur pawh an uṭawk tur vawn tlat ṭhin.
Mahse, Organic Intellectual chu an thiamna mipuite tana hmang, mi lian ina ṭhu ni lo, mihring, mipuite zingah cheng, mipuite harsatna hmu a, puang chhuak thei leh mipuiten hriatna (consciousness) an neih theihna chawk tho tura inpe mi an ni. Organic intellectual chuan individualism a ràlsai a, ‘Ka’ tih aiin ‘kan’ tih nunpuiin, mipuite Pharoa awp behna ata hruai chhuakin tuipui sen a kânpui ṭhin. Anni chuan “He system hi a dik lo,” tih hi mipuite hnenah fiah takin an hrilh ngam a, hmasawnna leh hausakna chu khawtlang mita mi zahawm leh challangte (elite) kutah dah loin, mipui kutah a awm zawk tur a ni tih an thinlung phekah an ziak tlat. Kan zirtirtute leh zirlaite hi heti ang mi hi an ni em? Nge ni a, system hnuaia kûn dû dû, chaw pek apiang ei mai ṭhin an ni lek fang?
Zirna ṭha nge hlawkna, tih hi kan private school-te hian inzawt nawn leh se, zirlai tam tak lo chher chhuak tawhtu an ni. Kan ram chanchina zirna kalphung tihchhetuah an hming lam rîk a nih loh nan insiam ṭha se la, heti anga kalphung ṭha zawk rawn awm hi do lul suh se!
- Davis Hriatpuia