Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

KOHHRAN HRUAITUTE HNENA THUCHAH

Kum 2016-ah khan Roman Catholic hruaitu Pope Francis chuan kum 1517 daih tawha Catholic Kohhran thil tih dik lo nia Martin Luthera’n Wittenberg Kohhran Biak In banga point 95 lai mai a tar chhuah champhaah chuan Lutheran World Federation hruaitute nen Lund khuaa Cathedral-ah an ṭawngṭai ho mai bakah, tun hmaa thil fel lo apiangte kalsan a, Lutheran leh Catholic mite’n sacrament an kilho theihna tur thupuan hial an siam ho a ni. Hetiang hian Pope chuan Anglican Kohhrante pawh a dawr a, Pope dangin an la tih ve ngai loh ang takin Lutheran Kohhranah a inkhawm ve ngawt pawh hi thil ropui tak a tling. Kohhran inpumkhatna atana Pope berin hetianga rawngbawlna hun a hmang hi thil lawmawm tak a ni a, rah ṭha tak pawh a chhuah ngei a beiseiawm.

Kum 1517 October 31 daih tawhah khan Martin Luther chuan Roman Catholic dik lohna Latin ṭawnga point 95 lai a ziak chu Wittenberg Castle Church bangah chuan a tar a. Chutia tar mai chu duh tawk loin, German ṭawnga letlingin copy tam tak sem darh a ni bawk. Chutianga Martin Luther hmalakna chu Europe ram pumpuiah chuan mitkhap kar lohah a darh ta chum chum mai a, nasa takin kohhran pawh a nghawng a ni. Tichuan, kum 1520-ah kohhran aṭanga hnawhchhuah a ni a, kum 1521-ah kohhran hruaitute leh council chuan Martin Luther chu koin, a thiltih chungchang chu an zawt fiah a. Chutah chuan Emperor Charles V hmaah hetiang hian thu a sawi a:

“I zahawmna leh i thuneihna sang takin min beisei dan–chhanna mâwl tê leh awlsam taka ka chhan theih dan chu, Pope hnenah emaw, Rome rorelna sang Council-ah emaw, ka rinna hi ka pe thei lo a ni. A chhan chu chawhnu a lo inher a, thil tihsual a her liampui a. Chu chuan buaina namenlo a her chhuahpui thin ang hi a ni. Pathian thu thianghlim aṭanga a dik lohna chiang lutuk ka hmu fiah thar a nih si loh chuan emaw, ka lehkha ziak tawh aṭanga a dik lohna ka hre fiah thar a nih si loh chuan emaw, ka thuthlukna chu Pathian thu nena a lo inkalh tharte a nih loh chuan engmah hi ka thlak danglam thei lo a ni. Christian dik tak, a chhia leh ṭha hriatna hmang tan chuan chutiang chu a tiha tih chi a ni lo e. Chutah chuan ka ding nghet a, engmah sawi belh duh ka nei lo e. Lalpa’n min ṭanpui rawh se, amen,” tiin.

Tichuan, Roman Catholic Kohhranah chuan inṭhenna a lo awm a, kohhran chhungkuaah nasa taka inbeihna a thleng bawk a, Protestant Kohhran a pian chhuah phah ta hial a ni. Hmun tinah kohhran thar a piang zel a, chutiang karah pawh chuan Catholic Kohhran pawh chuan a ram beih a ṭhulh chuang lo a, ram hrang hrang leh hmun hrang hrangah kohhran thar a din belh zel bawk a. Kohhran chhunga beihna awmte avang chuan a ram beih a ṭhulh duh chuang lo. Hetiang a nih avang hian Catholic Kohhran pawh chuan Kristian Kohhran zingah member ngah ber a la ni ta fan a, an la insawh nghet deuh deuh zel bawk a ni.

Tunah Pope chuan kohhran harsatna leh buaina lam hawisanin inpumkhatna turin ke a rawn pên ta a. A hmalakna hi a ropuina em em chu, Lal Isua berin a mite chhandama an awm theihna tura amah leh amah a rawn inhlan a, a nunna a rawn hlan ang deuh khan, Pope pawh hi a rawn inphah hniam thei a ni. Hetiang taka rawngbawlna hi thil har tak tur a ni a, kum tam tak kal tawh aṭanga kohhran hmelma ang hiala an lo en leh kohhran aṭanga an lo hnawhchhuahte laka a han tlawm leh thei hi a fakawm thlawt a ni.

Mizoram chhunga kohhran zinga Pentecost kohhrante chuan kum 1994-ah harsatna kan tâwk a, kan harsatna tawh hi thurin leh thil dang vang ni loin, mihring, kohhran rawngbawltute inkar boruak vang a ni. Khatihlaiah khan kan sakhaw rawngbawltute khan Lal Isua chauh enin rawngbawlna nei ni ṭheuh se la chuan Pentecost kohhranah hian inṭhenna a thlengin a rinawm hauh loh. Nimahsela, a thleng miau si. A thleng a, kohhran a lo phel phah a. Kan rawngbawltu mi zahawm tak takte avang chuan kohhran member, an beramte inkarah inrem lohna a rawn thleng a, unau pianpui karah ngei pawh pawh harsatna a rawn thleng a. Biak in pakhatah kan lo lawi thei ta lo a, biak in hran neih a lo ngaih phah ta a nih hi. Kalphung leh tih dante chu awm hran na nâ nâ chuan a lo inang vek thei lo a, kohhran pakhatin centralization an tih laiin, kohhran changtlung zawka inngai chuan centralization hi duh viau ṭhin mah ila, vawiin thlengin kan la kalpui thei chuang rih lo. Hei hi kohhran mipuite tuihâlna lian tak a ni. Hetiang hian thil danglam tlemte chu han nei ve bawk mah ila, a pawimawh ber leh hlu ber zawk – thuthlung rawngbawl dan erawh a la pangngai reng a, danglamna a la awm lo. Chu thuthlung rawngbawlna tak chu chunglamin min koh chhan chu a ni bawk.

Tunah kohhran inkara inrem lohna awmte chu roreltu lamin a rem tawh a, thiam chang an awm angin, thiam loh chang pawh awm loh theih loh a ni. A thiam zawkin a thiam lo zawk a nuihzat ngawt a rem chuang lo a, a thiam lo zawk tan pawh zahthlakna lutuk a awm chuang hek lo. Chu chu engvang nge kan tih chuanm thuthlung avanga koh chhuah kohhran kan nih tlat vang alawm. Saula leh Davida ang chiah khan mihring lamah chuan indona a thleng ang a, inbeihna a thleng bawk ang, kan thisen lum pap pap chang pawh a thleng tur a ni. Nimahsela, thuthlung avang zawk erawh chuan pawn lam mite hmuh leh hriat tura intihmualpho vak vak kher hi Pathian mite awm dan tur a ni si lo. Davida khan Saula kha ṭum li lai em ni thahna hun remchang a neih kha; khatiang hun remchangah pawh khan Pathian hriak thih a nih tawh tlat avangin a that duh lo a nih kha. Davida thinlung ang kha tuna Pentecost kohhran rawngbawltute hian an neih tlat a ngai a ni.

Mizoram chhung leh pawnah ram kan bei ang a, kohhran tan rawngbawlna kan nei ang. Kan ram beihnate’n a khawi zawk nge tia zawhna an pek fo hi chhan dan mumal neih a har ṭhin a, kohhran dangte ang lo takin sawi tur hi a váng ṭhin. Thil dang pawh sawi tur a awm ang. Hetianga kohhran naupang tê pawh ni lo, kum 60 chuang lai nih tawh hnu pawha kohhran chungchang sawifiah la ngai fo hi tu tan pawh a zahthlak a, bo tawh se la a duhawm hle. Ṭhenkhatin kohhran member inruksak ching ang tein min lo sawi ṭhin bawk te hi a nihna takah chuan kohhran zahawm lohna a ni. Kohhran hi political party ang mai mai a ni lo a, lei leh van thlenga leilâwn dawhtu a nihna zawk hi a ropuina a ni. Chuvangin, kohhranin harsatna a tawhah ngei pawh hian kan rawngbawltute hian tlawmna tak tak nen inpumkhatna tura ke an pên a pawimawh a, an tlawm ngamna hmun apiangah Lalpa a ropui mai dawn a ni.

Lalpa ropuina hliahtu ni reng chunga kohhran tana ṭhahnemngai taka rawngbawltu hi kan ni ang tih hi thil hlauhawm tak a ni a, Lalpa chet hmaa lo che chiam mai ṭhin kan nih ang tih pawh hlauhawm tak a ni. Chuvangin, kohhran hi Lalpa kohhran a ni tih kan hriat chian a ngai a, chu kohhranah chuan khawngaih rawngbawlna hna thawk ve mai kan ni tih hi kan hriat nawn a ṭha hle. Kohhran rawngbawltu chu Lalpain a chawimawi avanga mawi leh mawi lo mai ṭhin an nih tlat avangin Lalpa chawimawi theih tura a tlawm ngam a ngai a, Lalpa hman theih tura a inhlan fo a ṭul ṭhin.

Tuna kohhranin harsatna kan tawhah ngei pawh hian khawvel roreltute chuan thu tawp an siam tawh a, an tih tur an ti zo ta. Keimahni, kohhran lam hian kohhran inpumkhatna tura nasa taka kan beih a ngai a, kan kohhran rawngbawltute hian a hmasa berin kohhran member-te zui tura tlawmna puan sin chunga remna chanchin ṭha an hril a ngai a ni. Chumi dawtah chuan kohhran member-te’n thuawih takin an hnung kan rawn zui ang a, kohhran rawngbawlna pawh chunglamin mal a sawm ngei bawkin a rinawm.


- Mahmuaka Chhakchhuak