Written by
- Lalnunpuia Hrahsel
Zarkawt Community Hall

MES TLING THARTE FUIHNA

Thuhma

Mizoram Engineering Service tling tharte lawmpuina huna lo kal zawng zawng te kan Lalpa Isua Krista hmingin chibai ka buk a che u. He hun pawimawh takah min sawm ve hi phu lo ka inti hle a, Pathian leh buatsaihtute khawngaihna vang niin ka hria a ka lawm em em a ni. Mi taima, ram leh hnam ro hlu, hlawhtlinna neite ka chhuang cheu a, ka zah em em che u a ni.

Hengte hmang hian fuih che u kan duh a :

a) Hengtiang mizia hi kan nei thei ang em? – In pawimawh si a, in hlu bawk si a, mi in hmachhawn hnem dawn si a, heng mizia te hi in tan a ṭangkai thei ang em?

i) Hun bi vawng dik mi, a mamawhtu tana hun bi nei lo va thawk thei.

ii) In zir peih mi, thiamna chhuang si lo.

iii) Ngaih dan leh pawm dan mumal tak nei, mite ngaihdan ṭawmpui thiam si.

iv) Nelawm taka nung a, diknaah chuan ding nghet tlat mi.

v) Chunga mite zah thiam, hnuai mite thlamuanna tling.

vi) Fel taka invawng, invawng fel lo tana hnawk si lo.

vii) Amah faktu leh sawiseltute angkhata en thiam.

viii) Theihnghilh loh tur hre reng a, hriat reng loh tur theihnghilh thei mi.

ix) Zuk leh hmuama insum thei, zu leh hmuam te sim tura puitu.

x) Amah a inhriat dan aiin miten tu nge a ni an tih chhut fo mi.

b) I hna hi Lalpa rawngbawl nan hmang la : Hna zahawmna ber chu a san lamah ni lovin kan thawh ṭhat danah a ni fo. Eng tianga hlu leh ṭhain nge kan thawh tih hi hna hlutna chu a ni mah zawk. Office i thlen veleh i ṭhutna hmunah reilote in hlanin ṭawngṭai hmasa ziah rawh. Thuf 16:3 “I hnate chu Lalpa kawltîr rawh; Tichuan, i thil ruahmante chu tihnghehin a awm ang.” Hna kan ṭan hma inhlan hma sak hi hlu ṭhin. Kan hna hi intih lal nan ni lovin mipui rawngbawl nana hman tur a ni a. Chuvangin tlina duh tawk mai lovin in zir belh zel la, ṭhang zel la, i thiamna leh finna hi lal rawngbawl nan lo hman chhunzawm zel turin kan chah duh che u. “I kutkawih chu taima takin thawk rawh” tih Thuhriltu 9:10 kan hmuh te, “Pathian Lehkha Thu chuan, ... ‘Hnathawktu chu a hlawh hmu tlâk a ni,’ a ti bawk a” (ITim 5:18) tih thute hi hre reng thei ila. Hlawh hmutlaka taima taka thawk turin kan infuih a ni.

World Cup 2026 hi Kristian thlirna aṭanga a hmuhnawm zualna awmin a lang, an khelmualah Pathian chawimawina leh ropuina an tilang nasa hle. Ni zan (ni 25.06.2026) inkhelah te khan Equador leh Germany an inkhel a, an inkhelh zawhah chak tuma inbei si an ṭawngṭai rual a nih kha; football piaha thil awm kan hmu. Curacau team Pathian fakna thawm te, Brasil squad thlawhtheihna baptisma chantir te, mimal ṭhingṭhia ṭawngṭai te, an goal khung lawm nana Pathian lallukhum khumtir zaizir lai leh Pathian chawimawina lam kan hmu tam khawp mai. An eizawnna hmun chu Pathian hming chawisan nan an hmang thiam hle. Jeremy Doku, Belgium winger chuan, “Football hi ka tan chuan Pathian rawngbawlna hmanrua mai a ni,” tiin a sawi. A hlawhtlinna chu rawngbawlna ṭangkaiah a hmang. Hna reng reng hi hlawh hmuh nan chauha thawh chuan a hahthlak fo va, Pathian rawngbawl nana hman chuan hah mah ila, hah a dam bik a, inhlawh ni lovin rawngbawltu lawmman kan dawng a, sum inzat rau rau hi a inhlut hleih ṭhin. Daniela leh a ṭhiante an khan kan hnathawhna hmun hi rawngbawl nan i hmang ve tlat ang u.

Cosmetic company lar tak Mary Kay company neituin a hnuaia thawkte a fuihna ṭawngkam hi han lam chhuah ka chak ve a, company a din tirhin a hnuai hna thawkte ti hian a fuih a ni awm e, “Vawiinah hian Mary Kay company-ah ka lo lawm che u a, in nunah thil pathum inngaih pawimawh tur indawt hrilh che u ka duh a. Pakhatnaah chuan in nunah Pathian dah lal ber ang che u, pahnihnaah chuan in chhungkua dah pawimawh ula, pathumna ah chuan vawiin in hna hi ngai pawimawh ang che u,” tiin. A sawi zawmnaah chuan, “Miin a nunah dah lal tur dik Pathian a dah lal bera a chhungkua a hmangaih phawt chuan rinawm takin a ni tin hna a thawk ṭhin a ni.” a ti.

c) Kan ram tivanneitu ni r’u : Kan ram hian Ṭhangthar Nehemia, kulh chhe lai siamṭhatu a mamawh takzet. Nehemia chuan Jerusalem kulh a chhia a, a tlabal tih a hriat chuan a mu thei lo va, a chhe lai a zawng chhuak a, amah ngei a hmunah a kal a, ni 52 chhungin a siamṭha thei tih kan hria. Unaute u, a chhe lai siamṭha turin kan duh che u a ni. Engineer hna hi hna zahawmah, hna thianghlimah, siamṭhatna thlenna hmunah kan ram hian a mamawh a ni. In insak chu nghet se la, in lei dawh te chu rinawmna chhinchhiahna lo ni se la, in hna thawh hmangin rei tak dam ula kan duh. Mother Teresa chu a thih daih tawh naa, kan thinlungah a la dam reng; eng vang nge? A thil tih ṭhat kha a la nung tlat alawm. In thil ṭha tih hmangin mellung phun turin kan duh che u.

Mi pakhat hian danglamna kan thlen thei, ram pum huap danglamna kan thlen pha lo a nih pawhin kan bul hnaia mite bulah tal kan thlen thei. The power of one–Lalnu Ropuiliani a vangin kan ram a zahawm phah. Josefa avangin Aigupta mipui ṭampuia thi tur an dam chhuah phah a, a chhungte ngei chhanchhuahtu a ni thei. Pathian be pawp Paula ṭawngṭaina vangin Kret thliarkar thlipuiah mi 275 chhanchhuahin an awm. Mi pakhat hian thil tih theihna nasa tak kan nei, nangmah avang hian mi eng zat takin malsawmna chang ang maw.

Habakuka 2:11&12 ah chuan, “Lung chu bang ata a au vang a, thing hmanrua aṭangin khanchhukin a chhawn ang. Thisena khawpui dina, khawlohna khawpui siamtu chu a chung a pik e!” tih kan hmu; he thu hi ‘Mi dik lote tuar tur’ tih thupui chhunga awm a ni. Ei rukna in din hi a hlauhawm a, lung leh thing hmanruate a la au chhuak dawn tih kan hria. Kuttling lo hmangin sa lo tur leh khawlohna khawpui siam rapthlakzia hre tel bawk ang u aw.

Gen. 14:22-23, “Tin, Abrama chuan Sodom khaw lal hnênah chuan, ‘La zai khat tê pawh, pheikhawk chilhna pakhat tê pawh, i neih rêng rêng chu ka la lo vang, tiin lei leh vân neitu, Lalpa, Pathian Chungnungbera lamah chuan ka kut ka phar tawh a ni; chuti lo chuan, ‘Abrama chu keima tihhausak alâwm,’ i ti dah ang e,’” a tih ang khan dik tak, kut fai leh thianghlima mipui rorelsak a, kan ram tinuamtu ni turin kan chah mawlh mawlh a che u.

d) A ṭul hunah ‘aih’ tih ngam : Dinhmun pawimawh tak, thutlukna lian tham siam fotu zingah in tel dawn a, Pathian duh loh zawng leh ram tana chhiatna tur a thlen dawn chuan huai taka ‘aih’ tingam turin kan duh che u. Hman ni deuhah khan kan Home Minsiter (K.Sapdanga) zahawm takin a thu sawinaah, “A ṭul hunah chuan aih tih ngam a ṭul hun a awm ṭhin,” tih a sawi kha Vanglaini News paper-ah ka lo chhiar a, ṭha ka ti hle. Kan ramin a tawrh dawn emaw, eirukna leh hlemhletna thil tih theihna tur a awm phawt chuan fing leh huaisen takin ‘aih’ tingam turin kan duh che u. Lalnu Estheri khan a hnamin an tawrh dawn a, an chhiatpui dawn ai chuan dan lo pawhin lal (Ahasuera) hnenah a lut ngam a nih kha. Estheri chu chawngheiin a ṭawngṭai a, lal hneh thei turin duhawm takin a inchei a, ruai a buatsaih bawk a (Est 4). Estheri hian mawl takin lal a dodal lo, at huaiin ‘Aih’ a ti a ni lo; lal thinlung hneh theitu Pathian a bia a, lal duh zawng turin a inchei a, ruai a buatsaihsak tih kan hmu. Pathian rawn chung zelin a hun a ‘aih’ ti ngam sawrkar hnathawk ni ula a ṭhat kan beisei.

e) Lalpa inchhirna siamtu nih loh–Israel ten lal neih an duh a, lal an dil a, Lalpan Saula chu lalah a siam ta a. A tir lamah ro a rel ṭha viau a, a tawp lamah a che fuh lo thung a. Lal-a siamtu (hna petu, MES nih tirtu) thu aiin ama finna a hmang a, ral lak suma inthawi a tum a, Lalpa a lawm lo. Lalpan inthawina duh lo a ni lo, inthawina aiin thuawihna a duh zawk. Amalek ho that chimit vek tura thupek a nih laiin an hmelma lal Agaga a zuah a, beram ṭha, bawngpa ṭha ṭha chu a man a, a hawn a, chu chuan Lalpa a tilawm lo. Hmelma Setana thawhpui a, a malsawmna dawn hi Lalpa lungawi lohna a ni.

I Sam 15:35 ah chuan, “Lalpa chu, Israel-te lal atana Saula a lo siam chu a inchhir a ni,” tih kan hmu. Lalpa mai a inchhir lo hriakthihtu Samuela pawh a lungngaih phah hial tih a inziak kher. He hna hlu tak petu che u Lalpa inchhirna siam lo tur leh hna in hmuh theih nana hriak thihtu che u in nu leh pa te tilungngaitu ni lo turin kan fuih a che u. He hna zahawm tak hi dik leh ṭha taka kan thawh loh chuan Lalpa inchhirna siamtu kan ni thei. Lalpan mipui tana rawngbawltua a ruat cheu a ni tih lawm taka pawm a, ni tin hna hi rawngbawlna thinlung nen thawk turin kan duhsak a che u.

f) Samuela Veledictory sermon–Samuela hian Israel te lal nih leh puithiam hna a thawk kawp ṭhin a, Pathianin Israelte lal atan Saula a pek dawn takah chuan Samuela chuan a hun hnuhnung thuchah (Veledictory sermon) mipui hmaah a sawi a, a va ngaihnawm teh reng em. “’He ta hi ka awm a. Lalpa hma leh a hriak thiha hmaah hian mi sel teh u le; tu bawngpa nge ka chhuhsak ngai? Tu sabengtung nge ka chhuhsak ngai? Tu nge ka bum tawh ngai? Tu nge ka tihduhdah ngai? Ka mit tidel turin tu lakah nge thamna ka lak ngai? Ka rul leh vek ang che u,’ a ti a. Tin anni chuan, ‘Min bum ngai lo va, min tiduhdah ngai hek lo, tu ma kut aṭangin lak awm loh i la ngai hek lo,’ an ti a.” (ISam 12:3-4). A va mawiin a va hlu em aw. Kan mithiam, zan ina kan lawmpui zawng zawngte u, in pension chhuah niah Samuela veledictory sermon hi sawi ve ngam tur leh sawi ve thei turin tihawm loh ti lo va, tih tur hlen zel turin kan fuih duh che u, Pathianin chutiang tur chuan kaihruai che u rawh se. In pension niah in hnuaia thawkte hnenah, ‘Ka eiruk in hria em, dik lo tak mi thurualpui ka neiin in hria em? Office thil lak awm loh ka la ngai em? Sawrkar lirthei mimal thilah ka hmang ngai em? Tlai taka kal a, hma taka haw ching (time curruption) ka ni em? In rilru tina tur khawpin ka hmusit che u em?’ tiin thlahna thu sawi ngam turin inbuatsaih ang u aw.

Kum upat hi dam rei leh rei lo tehna ṭha ber a ni lo va, Pathian leh ram hmangaih avanga thawkrim ṭhin mite hi a ni dam rei chu.

Kan ni tin eizawnna hi Lalpa rawngbawlna a ni tih hre lo va, intih lal nan leh therhlo um nana hmang te hi an thawhpui ten an pension hun an nghakhlel thei. Thawhpui ten an nin, an tel lova hna sawt zawk, an pu ten ban an chak ngawih ngawih a awm theih. General Ariel Sharon Israel Prime Minister chanchin hi a ngaihnawm ang reng hle.

Israel Independent hlim 1948 chhoah khan sipaiah a ṭang a, Israel indo hrang hrang - Suez Crisis 1956, Six day war 1967, War of Attrition 1973 ah te telin, a huaisen leh ram hmangaihna chu Israel sawrkarin a ṭangkaipui hle. Kum 1982-a Lebanon war ah khan Defence Minsiter a ni, ‘The King of Israel’ tiin hminglem an vuah hial. Kum 1973-ah ram hruai hna bansanin huan leh ram a enkawl a. Mahse, kum 1973 kum tawp lamah Yom Kippur War a chhuak a, ram a buai a; an ram enkawl turin an sawm leh a, October ni 16-ah hna a zawm leh a, a ruahmanna hnuaiah hnehna ropui tak Israel chuan chang leh a nih kha. Rawihnawn chakawm khawpa ṭhaa hna a lo thawh tawh ṭhin vang a ni. Pension hnua koh kir chakawm, ramin a mamawh mi nih hi a hlu hle ang; chawlh hnua pawha rawih chakawm khawpa hna thawk mi ni turin kan infuih ve a nih chu. Kohkir leh ngam, dinhmun sang pek nawn chakawm, ngaituahna tak tak senga ram hmangaihna nitin hna thawk mi ni ve turin kan inchah a ni.

Pathian khawngaihna i hnenah awm rawh se.


- Lalnunpuia Hrahsel, Zarkawt Community Hall