Written by
Dr. JV. Nunchunga
Zoram kan hmangaih chuan hei hi i ti mai ang u (ZIIK MODELFOR MIZORAM DEVELOPMENT)
Kolkota khawpui thler khat pawh zat lo, Mizoram mihring nuai 12 awrh chauh awmna pawh hmasawnna kawng dikah kan in hruai hleithei lo hi chu a vanduaithlak a, he ram hi kan tu leh fate chenna atan kan ti lo a ang ṭhin. He zoram te tak te, hnam khat, ṭawng khat, sakhua inang tan hian hmasawnna thlentir hi a har lo. Kan ram hruaitute duh leh duh loh mai hi niin a lang. MNF party chuan tunah hian hneh takin sawrkarna an han la a, heng thil 3 te hi an ngaih pawimawh chuan Mizoram hi an hmangaih tihna a ni ang. Mizoram hmasawnna atana ki thum nia lang chu hetiang hi a ni a, a khaikhawmtu chu ‘inthlun kualna ṭha (connectivity)’ hi a ni. He tiang deuh model hi Dr. APJ. Abdul Kalam khan PURA tiin a lo tlangau pui hle tawh bawk.
1 Thiamna a inthlun kualna ṭha (knowledge connectivity): Ram leilung hausak ngawt hi hmasawnna ni se, Burma ram khi khawvela ram hmasawn ber pawl a ni ang. Hmasawnna hi pawisa siam tamah innghat se khawvel ram zawng zawngin nasa takin pawisa kan siam ang a, tumah an rethei duh lo bawk ang. Ram hmasawnna tak tak bulṭanna tur chu class room chhungah a ni tlat.
Tuna kan zirna ṭhat leh ṭhat loh hi nakina kan ram awm dan tur a ni mai. Tuna kan ram awmdan hi hun kal tawha kan zirna kalpui dan hrin chhuah a ni. In dem tur kan awm lo. Ram hmasawn leh state hausa nih kan duh a, hmasawnna hi kan duh a nih chuan zirnaah kan ṭan a ngai. MNF hian an manifesto-ah Education Policy kan siam ang an ti a, a lawmawm khawp mai. Siam se la, han um zui tak tak teh se. Hmasawn hi kan chak a nia.
Ṭhenkhat chuan zirna atana sum sen hi an ui. Zirnaa sum sen hi a hlawk viau em? tih zawhna chhang tur chuan mithiamte chhut chhuah sa hi en mai ang u. American economist, Edward F. Denison (1962) chuan kum 1930 leh 1960 inkara zirna siam changkan chuan an ram sum deh chhuah 23%-ah mawh a phur a ti. Russian economist Strumillin (1925) chuan an ram Elementary leh Secondary zirna siam ṭhat chuan USSR sum lak luh 79%-ah mawh a phur a ti bawk. Schultz (1961) chuan kum 1900 leh 1956 inkara USA-in Physical capital (khawl, in leh bungrua)-a sum hman aiin zirna lama sum sen hian a let 3.5-in ram sum lakluh a tipung a ti bawk.
World Bank pawhin ram 192 a zirchiang a, an hmuhchuah tak chu ram ṭhanna 16% vel hi khawl, in leh bungrua (physical capital) vanga awm a ni a, 20% vel hi ram leilung hausakna vanga lo awm a ni. A bak zawng 64% aia tlem lo hi mihring finna leh zirna vanga lo awm a ni tiin a sawi (HDR, 1966).
Thingtlang sikul en ila, zirtirtu pakhat awmna a awm ṭeuh, 2 awmna a tam viau bawk. Zirtirtute an nuar uai uai bawk. State hnuaia zirna sang ber kan neih college te hi han en ila, RUSA, UGC awm lo phei se chuan thingtlang Primary School tluk lek building nei an la tam hle ang. Aizawl khaw chhunga College ṭhenkhat pawh rangva inah class an la la mek. State sawrkarin college sakna tur sum pe ngai hek lo. Chutihlaiin tute emaw an zin changa an thlenna tur (bungalow) in sakna atan erawh pawisa kan pe thur thur tho si. Zirna hi chu kan hlamchhiah deuh niin a lang.
Zirtirtu tam zawk dah mai a tawk lo. Kum 100 liam ta aṭanga hman tawh blackboard, chalk leh zirlaibu hmang ringawta zirna kalpui hi a hmanlai zia tawh hle. Sikul tin hian projector, internet connection, smart class room/ smart board, video - conferencing an mamawh tawh. Exercise bu ken ngai tawh lo hian pendrive chauh class-ah hian keng tawh se la, an class room ṭang hian USA-a Professor te lecture te ngaithla ve thei se, MOOC te hi kan College zirlaite hian an class room aṭangin han tem ve thei se. Kan zirna hian ram pum (national level standard) leh khawvel kalphung nen a inthlun kual a ngai tawh a ni.
Hmun dangah engtin nge zirna hi an kalpui, eng thil ṭha nge an hlui tih en ila. An hlui ang kan hlui duh loh chuan kan ram chu a heti reng mai dawn a ni. Mizo te IAS, IPS adt-ah kan tling tlem kan ti, kan zirna kalphung hian phu hek lo le. National standard pawh phak lo lutuka in dah te te a, “Mizo te IAS, IPS kan tling tlem” tih leh ringawt hi zawng ‘Sakei hliam a hlauhawm lo’ ti a, kut tum nen chauha sakei hliam um tura fate tirh liam ang chauh a ni. Tuna zirna kan enkawl dan ang hi kum 15, 20 hnua kan ram awm dan tur (image) chu a ni.
2. Khawmuala inthlun kualna ṭha (physical connectivity): Thingtlang lam han enin, kawng a chhe khawp mai. Hmun tinah kawng chhiatzia kan sawi a. Chutih laiin “Silchar pawh pel loin kawng chhia sawi ve suh u, Mizoram kawng hi state dangin an awt” te kan la in tih khum. Ram chhung hmun hrang hrang hi inkal pawhna a ṭhat loh chuan SEDP avangin thil thar chhuah tam eltiang mah se, suma chantir a harsa. Ramin hma a sawn dawn chuan mihring leh bungruate duh duh hunah chak takin kan che zung zung thei tur a ni. Industrial revolution thlentu chu stream engine hmuh chhuah kha a ni. Stream engine avang khan rel a lo awm a, chu chuan hmun hrang hranga bungruate awlsam takin a phur kual a. Khawvela hmasawnna thentu tak a ni. Mizoram pawh hian kawng ṭha kan neih hma chuan hmasawnna kan nei dawn lo. Kawng siam hi MNF Ministry hna hmasa a ni dawn ni awm tak a ni. Mahse, a tak ram a ngai thung.
3. Digital connectivity: Tunlai khawvel hi internet connection tel lo chuan a che thei tawh lo. Tun aṭanga kum 10, 15, 20-ah phei chuan tun ai hian internet pawimawhna a pung hle dawn. Zirna, sumdawnna, damdawi in, pisa a hnathawhna adt-ah nasa taka chhawr a ni dawn. Chuvangin, mi hnunga kan state kan kal loh nan leh state dang, hmun dang um phaka kan kal duh chuan internet connectivity hi kan ngaihsak a ngai hle.
4. Kawlphetha (electric power): Khitiang thil pathum tena an mamawh leh a tinungtu tur chu kawlphetha hniarhnar leh rinlak a ni. Mizoram hian MW 3,663 siam chhuah theihna tur lui kan neih laiin chuta ṭanga 2% chauh kan la siam chhuak. Tuna kan mamawh san lai ber hian MW 102 kan mamawh a, mahse, Mizoram hian MW 15 chauh min phuhruk thei; a bak 85.29% chu state pawn aṭangin kan la chaw lut. State kum 30 chuang state kan nih hnu pawhin hei hi kan nihna dik tak a ni. A thu chuan ram hi kan hmangaih vek hlawm. Mahse, power kan siam chhuak ṭha duh lo tlat hian kan nihna a tilang hle mai. MW 2, 3 vel lek lek kan buaipui - engmah an ni tak tak lo. Lian tham tak 3, 4 khuap ila a tawk rih. Lian tak tak tam tak pawh thil ṭul lo, environment tihchhiatna mai mai a ni.
Power kan neih ṭhat phawt chuan kan luitui Bangladesh lama luang ral hum hum hi tlang chhipah kan pump chho ang a, tlang pang zawng zawngah a fur a ṭhalin thlai kan ching kumtluan nghal thei a nimai. Kan thlai leh sa tharte ṭawih mai lo turin In vawt lian pui kan sa ang a, kan vawng ṭha hmak mai ang. Kan tharchhuahte ram chhungah sawngbawlin kan thawn chhuak chur chur ang. He ram aṭanga thil thar kan thawh chhuah ve loh chuan Act East Policy (AEP) te hi kan chhawr hlawk nep khawp ang. Mi thil in thawnna kalkawng satliah chauh kan ni reng mai ang.
5. Khawvel ram dang kawngzawh: Hmasawnna tura kalkawng chu (i) Loneih lama mahni mamawh tharchhuah (self-sufficiency), (2) Mamawh aia tam thar chhuah a, chung mamawh aia tam chu hralh chhuah theih tura sawngbawl (Industrialisation), (3) Tharchhuah chu hlawk taka sumdawn chhuahpui (commercialising & service) te a ni. Khawvel ram hmasawn tawhte pawh hian he kawng 3 te hi an zawh vek (ram ṭhenkhat tlemte, te tak te, vannei zual bik, khawvelin sumdawn tawnna atana ram pawimawh bik riau te, rangkachak, lunghlu, lei hriak adt lama hausa viau te erawh chu khuarel vanneihna an nei thung). Mizoram hian khawvel ram dang kalkawng hi a bawh kan thei bik lo.
Zoram hi kan hmangaih chuan ZIIK model - Zirna ṭha, Inkalpawhna ṭha, Internet ṭha leh khawphetha tam ṭha tawk kan ngaihtuah phawt a ngai.