Written by
- Laiu Fachhai

EIRUKNA CHUNGCHANG BAWK

Kristian rama inchhal Mizorama cheng khua leh tuite hian Mizoram hi eiruk awm lohna state-ah kan siam thei tlat lo. He Kristian state hi eirukna donaah India state dangte entawn tlak kan ni thei lo chauh ni lovin, kan eirukna nun hian Lal Isua hming, kohhran hming, Kristian sakhuana hming leh a hnam hming te a timualpho hle a ni. Eiruknaa inhnamhnawih lo mi fel leh dik tam tak an awm ang. Chutihlaiin, sawrkar, kohhran leh society ang zawng chuan kan hlawhchham a ni. Eng nge a chhan leh vang ni ang le?

Mizoram hi eiruk awm lohna state-ah kan siam thei lohna chhan leh vang lian ber nia lang pathum a awm. A pakhatna chu Hebrai 5:12 dinhmun hi kan dinhmun a ni rih mai awm e: “A hun ngaihtuah chuan zirtîrtu ni tawh hial âwm in ni nâ a. Pathian thu chu a bul rêt aṭanga zirtîr in ngai leh ta a ni. Chaw tak ni lovin hnutetui in la mamawh a nih hi.” Mizoramah hian Isua Krista hnungzuitu rinawm, rinnaa mi puitling, thlarau mi kan tam lo tihna a ni. Eirukna hi thlarau nun dinhmun nen a inzawm a; suma dikna leh rinawmna hi Isua Krista hnungzuitu rinawm, thlaraua mipuitling nih leh nih loh a lanna ber pakhat a ni. Pahnihna chu Thuhriltu 8:11-a kan hmuh angin, “Thil sual tih chungah hremna hlen nghâl mai a nih ṭhin loh avângin mihring fate thinlung chu thil sual ti tûrin a lo ngampa ṭhîn a ni.” Thil sual titute chungah Pathian hremna hlen nghâl mai a nih ṭhin loh chauh ni lovin, Mizoram dinhmun aṭanga thlir chuan thil sual titute chungah sawrkar dan anga hremna hlen nghâl a nih ṭhin loh avangin thil sual ti hlauh lohna nun a siam tlat. Pathumna chu Thufingte 30:9-a, “… ka lo rethei ang a, rûk ka ru ang a, ka Pathian hming ka tihliau dah ang e,” tih thu kan hmuh angin, retheina avangin eirukna a awm thei bawk.

Suma thlemna hi ringtute, a bik takin rinnaa puitlin lohte tluktir thei thlemna lian ber pakhat a nihzia Lal Isuan a hria. Chuvangin, tehkhin thu hmanga a zirtirnaah khan thupui dangte aiin sum chungchang a sawi tam zawk, tehkhin thu 38 zinga 16 (42% vel) chu sum chungchang a ni. Isua khan sum chungchanga rilru put dan tur, sum enkawl dan tur leh suma rinawmna zirtirna thute a sawi tam hle. Eiruknaa kan inhnamhnawih chuan, sum chungchangah Pathian nen kan inlaichinna dik loin a ṭha tawk lo tihna a ni. Sum chungchangah Pathian nen kan inlaichinna a dik loin a ṭha lo a nih chuan, thlarauva Pathian nen kan inlaichinna pawh a dik thei lo ang. Thlaraumi kan ni loh tihna a nih chu.

Tunlaia Mizoram dinhmun enin eirukna hian hmun a khuar hneh hle a, hmun tin a luah titih tawh. Eirukna chi thum – sum eirukna, thuneihna (power) eirukna, hun eirukna chungchang chu sawi leh ziak a tam tawh a, sawi nawn kher ngai loah dah ila. Eirukna hi ‘corruption in high places’ chauh nih lovin, grassroot level-ah pawh a awm thei. Mizoram Chief Secretary hlui, mithiam leh mi dik Pu Michael Lalmanzuala, IAS-in North East India Christian Council seminar pakhatah resource person-in a sawi, “Mizoramah chuan khawvel dangte’n an hriat phak loh eiruk dan chi hrang hrang kan thiam,” a tih kha a dik hle.

Mizorama eirukna sawi hlawh langsar zualte hi a dik a nih chuan Kristian ram nihna nen a inhmeh lo hle. Zirlaite scholarship application-a nu leh pa hnathawh tarlanna hmunah nu leh pa hlawh nei ni sia loneitu (cultivator) anga ziah te, nu leh pa income certificate siamnaah an hlawh zat aia tlema ziah te, ration card-a chhungkua member zat aia tam ziah te, loan dilnaah income dik zat aia tam zawka ziah te, sikula midday meal ei tak tak zirlai zât aia tama ziah te, sawrkarin BPL tur a bituk aia income nei sang zawk si BPL-a inziah luh te, job card hna thawk tak tak mihring zat aia tama thawk anga ziah te, job card hna ṭhenkhat JCB leh hlawhfate thawhtira job card neite hna thawk miah loa sum insem te, financial year tawpah sum a lapse loh nan hnathawh anga lehkhaa ziaha utilization certificate (UC) lem siam te, sawrkar hnathawh aikal laka thawh loh hlawh lak ṭhin te, sum hmanna tur ruahhmannaah hmang lovin thil dangah hmang (divert) a, ruahhmanna anga hman anga UC lem siam te, pian ni ziah naupan te, thiamna certificate lem siam (lei) te, entawn chunga exam te, chhuṭi (earned leave leh casual leave) la loa inhriatthiamnaa kohhran leh NGO meeting, khawmpui leh program dangah te leh chhungkaw thila kal te, hnathawk miah lo leh hmang miah lo sum hmanna UC lem leh receipt lem siam te, sum hman zat tak tak aia tam zawka report te, commission, kickback leh thamna te, restricted tender leh contract hmuh tur hriat sa tender lem chhuah te, specification anga hnathawk lo te, chhungkua laina leh vua leh vâng duhsak bik te (nepotism), sawrkar berin hleih neih a, mahni political party mi leh sa leh kohhran, pawl, company, institution, hospital, etc duhsak bik nei te, hnathawh zat nena inmil lo hlawh tam te, hlawh phu loa hausa te, vote zawnna atan sawrkar hna siama pek te, sawrkar mi leh sa, law enforcement personnel (police leh excise) leh thuneituten anmahni siam ngei zu khapna dan zawm ṭhat loh te, inremchenna kalpui loa sawrkar, kohhran leh pawl sum duh tawka hmanga nawmsip bâwla chen te, etc.

Thamna (bribery) lam han tuihnih leh ila. ‘Sum’ tihah hian pawisa fai (cash) chauh ni lovin, khawih chet theih loh in leh lo (ram, inhmun, in, huan, leilet, lo, etc) neihsumte a tel a. Khawih chet theih bungrua (lunghlu, car, furniture, hnam puan leh hnam rohlu chi hrang hrang, ran, etc) neihsumte a tel bawk. Hengte hi thamna atan hman sumte chu an ni ṭhin. Tumahin a lang a pauin ‘thamna ka pe che’ an ti lo ang. Thuneitu leh thiltihtheitute hnenah thilthlâwnpek leh lawmthu sawina lawmman angin thiam takin leh mawihnai takin an pe ṭhin. Thingtlang loneitu chhungkua’n an fapa duhsak a ni theihna tura zirtirtu hnenah buh thar, thlai, sangha, ar, etc an pek ṭhin aṭanga contractor lianin contract lian a hmuh theihna tur atan thuneitu politician-te leh officer liante hnenah sum nuai tam tak thilthlâwnpek anga sawia a pekte a huam vek. A chang chuan ‘thingpui inna’ tih ṭawngkam an hmang. Milian leh thuneitute chu thla khatah thingpui no a nuai tela in thei an nih dawn hi maw. Thil tihsak tur beisei neih avanga milian leh thiltihtheitute sa lo talh sak leh ruai ṭhehsak pawh thamna chi khat tho a ni. Sum hmai zah a lo na a nih dawn hi maw. Thilthlâwnpêk petute chu duhsak an ni ziah ṭhin.

Kohhranah pawh eirukna a awm ve thei. Pasitawr, kohhran upa, tual upa leh kohhrana thawktu tuin emaw kohhran sum eiruknaah lo inhnamhnawih ta se la, kohhran chuan kohhran mualpho leh pawl danga an pakai hlauhna avanga eiruknaa inhnamhnawitu chu thunun leh zilh a ngam lo a nih chuan, chu kohhran chuan eirukna a phal a, eiruknaah a tel ve tihna a ni. Sual ngaihdamna leh kohhran thianghlimna chawhpawlh tur a ni lo. Kohhran chu eirukna donaah leh eiruknaa fihlimna kawngah sawrkar, company leh NGO te entawn tlak a ni tur a ni a, khawtlang, pawl, company leh sawrkara eirukna dotu zawlnei rawngbawl hna a thawk tur a ni.

Thufingte 1:19-ah, “Hei hi eiruknaa hlawkna umtu mi duhâm zawng zawngte tawpna tur chu a ni: eiruknaa an nei sum chuan a neitu nunna a laksak ṭhin,” (article ziaktuin paraphrase zawnga a lehlin dan). Heta nunna tih hi thlarau nunna aiin taksa nunna a kawk awm e. He thu hi Tirhkohte 5:1-11-ah a taka hmuh turin a lang. Thuhriltu 8:11 thute ang ni lo deuh a, rin loh ang takin chawp leh chilhin hremna hlen nghâl a ni. Hmasang kohhran hun laia Jerusalem kohhrana Pu Anania chuan ringtute inṭawm atan a ram a hralh ve a, a hralh man zawng zawng Apostol-te hnena thehluh vek tur a nih laiin, a nupui Pi Saphiri hriatpuinain ram hralh man chu a ṭhen zêpin, a ṭhen chauh Apostol-te hnenah a thehlut a. An nupaa inthurualin an eiru a, UC lem an thehlut tihna a nih chu. Tirhkoh Petera’n, “Anani, Thlarau Thianghlim bum tûr leh ram man a ṭhen zêp tûrin engati nge Setana’n i thinlung a tihkhâk le? … Mihring bum i ni lo ve, Pathian bum i ni zâwk e,” tiin a hrilh a, an nupain an thi nghal a ni.

A chunga kan sawi takte khi Pathian thu a ni a, chuvangin, eiruk sual chu hlauh hle tur a ni, thihna a thlen thei avangin. Nimahsela, sum duhâm luattute leh sum ngawlvei tawhte chuan an hlau hlei thei tawh lo a nih hi maw. He Pathian thu nena inkungkaihtirin kohhran upa pakhat chuan he article ziaktu hi tihian a titipui, “Eiruknaa sum khawl khawmtute chu cancer emaw, dam lohna khirkhan tak emawin a tlakbuak a, damdawi in ṭha leh man toah an kal a, an eiruk sum khawl khawm a zo a, anmahni pawh an liam ve ta a ni.” He thu hi mi tin tan dik vek tur leh ni vek tura ngaih erawh a dik lo ang. Eiru lote pawh an damlo thei tho. Ṭhenkhat tan eiruk hlauhna a awmtir thei a nih erawh chuan le, eiru hlau tura zualkona atan a ṭha ve tho bawk.

Mihring chu, ringtute telin, thil tisual thei kan ni vek a, sim a, Pathian hnenah kir leh a, kan thil tihsualte kan bansan erawh chuan, Pathian chuan kan sualte chu, eirukna sual telin, min ngaidam thei a ni. Chutichuan, taksa leh thlaraua malsawmna chu kan dawng leh ang a, hriselna leh dam reina malsawmna te nen. Kan sim duh lo a nih erawh chuan, nu leh pate thil tihsualna avangin kan fa te, tute leh tuchhuante thlengin hremna an tuar thei a ni (Exodus 34:7). Sawrkar, vantlang, pawl leh kohhran sum eirutute phei chu mipui leh Pathian sum eirutute an ni a, mipui, ram leh kohhran hmasawnna tur leh khua leh tui leh kohhran member-te chanvo laksaktu leh eiruksaktu an nih avangin, an sim lo a nih chuan hremna a na leh zual ang le.

Hetiang hi kan dinhmun a nih si chuan, Mizoram hi eiruk awm lohna ramah kan siam thei ngai ang em, tih zawhna awm thei hi kan chhan a ngai ta a. Kan siam thei ang. Scandinavian ramte (Denmark, Finland, Norway, Sweden), Singapore, New Zealand leh Switzerland ram ten an ram chu eirukna awm lohna ram tia sawi thei hial tur (least corrupt country) ramah an siam thei a nih chuan, Kristian ram Mizoram hlei hlei chuan kan tih theih lohna tur a awm lo. Mawhphurhna lian ber chu sawrkarah a awm. Ram rorelnaa Pathina ram tun din tum sawrkar kan hrawn mek a, beiseina a tithar leh a ni. Chutihrual chuan, mipui pawhin mawhphurhna kan neih vei tih i theihnghilh lo ang u. Rinawmna tel lo rinna chu rinna dik a ni lo, tih hi kan hriat a pawimawh. Ringtute hi piangthar kan nih veleh rinnaa mi puitling, Krista hnungzuitu chak leh ṭha kan ni nghal lo. Piangthar dik kan nih erawh chuan rinawmna nunah hmalam panin hma kan sawn zel a ni.

Sum chungchanga rinawmna pawh chu mi piangthar thlarau nun puitlinna rah a ni ta a, thlarau lama puitlinna nun neih politician, sawrkar hnathawk, contractor leh mipuite chuan tangka sum an ngaina tawh lo ang. Mirethei an nih pawhin sum duhâmin, eirukna sualah an tlu lo ang. Chuvangin, thlarauva mi puitling Lal Isua hnungzuitu dikte chuan UC lem leh receipt lemte siam a, phuahchawp report hrang hrangte hmanga eiruknate hi sawrkar, kohhran leh pawl bum chauh ni lovin, Pathian leh a Thlarau Thianghlim, engkim hmutu leh hretu bum a nihzia an hre tawh a, hlauin an sim a, an ti duh tawh lo a ni.

Thlarau nun puitlinna lam pan tawh ila, sawrkar, kohhran leh NGO te ṭang kawpin Kristiante chenna Mizoram hi eirukna awm lohna kawngah tlang chhipa khaw awm, state dangte’n an awh leh entawn tlak nih i tum tawh ang u. Khawtlang, ram leh kohhran tan chauh ni lovin, kan mimal leh chhungkaw tan pawhin a ṭha ang.


- Laiu Fachhai