Parliament inrêlbâwlnaa Rajya Sabha pawimawhna
Mizoram chuan Rajya Sabha-a kan aiawhtu tur Member of Parliament (MP) thar kan nei leh ta a. A ṭum khatna atana ZPM candidate thlang chhuaktute hi mipui aiawha Legislative Assembly-a kan ṭhuttir kan MLA-te an ni. He inthlanah hian mipuiin a hringhranin chanvo kan nei ve lem lo va; tin, rorel lai party-in an thehchhuahte hi tling tur chiang saa ngaih an nih ṭhin avangin chuti takin boruak a awm hran lem lo. Eptu pawl MNF lamin candidate atana Advocate leh Writer ni bawk an thehchhuah erawh inthlan pawimawha party aiawha ding tur hmeichhia an hmatheh tlemte zinga mi a nih avangin ngaihven a hlawh thung hle.
Rajya Sabha hi India ram rorelna sang ber Parliament Pindan/In hnihte zinga pakhat niin, a awmzia hi Council of States (State hrang hrangte ṭhutkhawmna In) tihna mai a ni a. Sawi dan tlanglawnah Upper House (Rorelna In chung zawk) emaw, Second Chamber (Pindan hnihna) tia hriat lar a ni bawk. India ram hi mipui inthlang ram (democracy) kan nih mai piah lama Centre leh State te inkara thuneihna inpeizawnna ram (federal polity) kan nihzia entirtu leh chu inlaichinnaa State-te’n chanvo an neih ve theihna tur kengkawhtu pawimawh tak a ni.
Hetianga rorelna In hnih (bicameral legislature)–Lower House leh Upper House awmna hi khawvel ram hrang hrang sawmriat chuang (Parliament awm zawng zawng hmun thuma ṭhena hmun khat)-in an hmang mek a. Chung zingah chuan federalism hmanga inrelbawlna ram lian tak tak India, United States, Canada, United Kingdom, Switzerland, Australia, Brazil, Germany leh France te an tel. Heng ramah te hian Upper House bik hi Senate tia sawi a ni tlangpui a, UK-ah chuan House of Lords tih hming vuah a ni. Germany-ah chuan Bundesrat tih a ni a, Russia rama Federal Council tih nen a inang reng a ni. History kan en chuan Parliament In hnihna neih hi In khat chauh (unicameral legislature) neih ai chuan a sawngsawhlawt zawkin ram rorelna hnawhsarum lutuk tur leh In khat chauha thuneihna inchhekarbawm tur a veng.
Kan hriat angin Parliament chhawng hnuai zawk (Lower House) hi India ramah chuan Lok Sabha (People’s Assembly) emaw, ‘Mipui Punkhawmna In’ tih hming vuah a ni a. Democracy ramah chuan Lower House hian thuneihna sang tak neiin sawrkar laipui khalh kaltu leh mipui aiawhtu zawka ngaih a ni. Tun dinhmunah Lok Sabha-ah hian constituency seat 552 thleng awm theihnaah MP 543 awm mekin, Rajya Sabha-ah seat 250 thleng awm theihnaah MP 245 an awm thung. Heng zingah hian India President-in art, literature, science leh social service lama mi hmingṭha mi 12 Rajya Sabha member ni tura a ruatte an tel bawk a ni. Lok Sabha hi sawrkar laipui a inthlak apianga kum nga dan zela ṭhiah leh thlan ṭhat zel a nih laiin Rajya Sabha chu ṭhiah ve theih loh, ding reng permanent continuous body a ni thung.
Rajya Sabha MP-te chuan kum 6 chhung term an nei a. Kum hnih dan apiangah member hmun thuma ṭhena hmun khat an chawl (retire) thin a ni. Lok Sabha ṭhukhawm chu Speaker (Presiding Officer ni bawk)-in a kaihhruai laiin, Rajya Sabha-a State aiawhtu ṭhukhawmte chu India ram Vice President-in Ex-Officio Chairman a nihnain a kaihruai ṭhin. India Constitution Articles 79-122-ah te Union Parliament indin dan leh House pahnihte nihphung, member zat leh thlan tlin emaw paihthlak an nih theih dan te, an thuneihna leh dan an siam dan tur kawng hmang (legislative procedure)-te hi chipchiar taka ziah leh tarlan a ni a. Heng article-te hi a tawi zawngin India ram ‘Parliamentary democracy’ innghahna lungphum an tih theih awm e.
India ram federal democracy khalh ngil tura Upper House chanvo pawimawhna leh hnathawh chungchangah inhnialna leh ngaihdan inan lohna a awm nasa hle a. India puipa hmasate khan kum 1947-a Nehru chairman-na hnuaia din Union Constitution Committee-in Upper House neih chungchanga rawtna a siamte chu Constituent Assembly kaltlanga rei ngial an chai hnuah ṭha tiin an pawm tlang a, kum 1952 April 3-ah ‘Rajya Sabha’ tih hming puin din a lo ni ta.
An beiseina ramah chuan he pindan hnihna (second chamber) hi dan leh dun zamna kawngah te, India ram state tinte mamawhna zawn leh hamṭhatna turah te MP mithiam leh mi puitling, thluak ṭha tak takte’n an hriatna leh thiamna te sâwr khawma fim taka an ngaihtuah hova an sawihona hmun ‘deliberative chamber’ lo ni se tih hi a ni a. A hnathawh pawimawh ber zingah Rajya Sabha chuan Lok Sabha-a Bill (dan ni tura rawtna) an putluh leh pawm tawhte (Money Bill tiam lohin) lo ennawn a, lo sawiho ve phawt leh pawh fânsak theihna dan a nei ang a, tlema tihdanglam emaw, siamthat te pawh a lo rawt thei ang tih a ni. Chutianga Bill a lo ennawn leh siamṭhat tawh langsar tak tak zingah Income Tax Amendment Bill 1961, Government of Union Territories Bill 1977, Prevention of Terrorism Bill 2002, Delimitation Bill 2002 bakah, Representation of People (Amendment) Bill 2003 te pawh an tel a ni. House pahnihte Bill chungchanga an thu a inkalh emaw, inhmuh rem lohna a awm a nih chuan Article 108-in a sawi angin Joint Sitting neih a, majority vote hmanga thutlukna siam tur a ni.
Rajya Sabha sawiseltute chuan Lok Sabha rorel tihnufûmtu mai a ni tih te, member-te mipui thlan tlin an nih loh avangin zahawmna (legitimacy) a keng zo tawk lo tih leh, a ‘democratic’ tawk lo tih te, dan leh dun zam thua subject-matter mithiam bik te, upa fing leh zahkai zawk (elder statesmen)-te ṭhutkhawmna hmun tura tih ni mah se, politician uaithla lam emaw, inthlanpuia hnehna chang zo lote (rorel lai party leh party lian ten duhsaka) an thawn ṭhinna hmun a chang zaw mah tih te, Lok Sabha anga party inbeihnate awm lo tur emaw, party bil duh dan (partisan politics) ringawt thlir lova ram kalsiam relnaah fim taka kal tur an nih laiin anmahni tirtu party hmakhaw ngaia an duhnate sirtlukpui tum ṭhiau an ni leh si tih te an sawi ri fo ṭhin. Tin, US Senate ang lo takin Rajya Sabha-ah chuan State leh UT tinin aiawhtu zat intluktlang (equal representation) nei lovin, an state chhunga mihring cheng zat mil zel zawkin aiawhtu an tir thei a. Hei vang hian State/UT tenau leh population tlemna, a bikin hmarchhak State (Assam tih loh)-te chuan Rajya Sabha-ah hian member pakhat te te chauh kan tir thei a ni.
Heng sêlnate karah hian Indian Parliamentary system-a pindan hnihna–Rajya Sabha pawimawhna leh ṭangkaina chu a takin a lang zel tho a. Lok Sabha ṭhiah a nih lai pawha khaihlak lova dan chungchang rel leh siamna (legislative continuity) kengtu a nihna te, federal democracy kan nihna tichiangtu a nihna te, Lok Sabha aia member tlem zawkna a nihnaah party ramri pêla inthurualna leh thawhhona ṭha zawk awm theihna hmun a nihna te hi hmuh hmaih chi a ni lo.
Mizoramin Rajya Sabha MP pakhat chauh kan tir thei pawh hi lehlamah chuan a hming mai leh awmze nei vak loa ngaite pawh kan awm thei a. Mahse, India ram zau zawkah Mizoram State anga aw kan chhuah ve theihna leh Mizo mipuite tana ṭha tura ram kalsiam rel a nih theih nana tha chhetê kan thawh ve theihna hmun a ni tih hre thar leh ila a ṭha awm e.
Rajya Sabha MP chuan Parliamentary Standing Committee pariatah te nomination kaltlangin tel theihna a nei a. Ram hnuk khawih policy pawimawh hrang hrang sawihona leh chaihonaa tel bakah, mahni state bil tana issue pawimawh tak tak ‘parliamentary devices’ an tih–Question Hour, Zero Hour, Special Mention, Calling Attention Notice, Motion leh Resolution te hmangin a chhawpchhuakin a tarlang thei a ni.
State pum aiawhtu an nih ang ngeia zâm lo leh huaisen taka Mizoram leh hmarchhak tana dinga ṭawng chhuak ṭhin tur pawhin inbuatsaih se la. Party induhsakna dawnga MP ni hming pu ve mai leh an nihnain a chhawm tel zahawmna leh dinhmun sang ringawt chan tum lova mipui nawlpui thleng phak, ṭhangthar leh ṭhalaite khawih phak issue te phawrh chhuak a, Parliamentarian ṭha, dan leh dun zawm ṭha leh active nih piah lamah, MP chhinchhiahtlak leh thlamuanpuiawm ni turin inbuatsaih ngei se la.
Delhi hmunah Mizo community lian leh changtlung, tawnhriat nei ṭha tak, thurawn pea an hnung dâwlsaktu tur an awm a. Delhi khawpui hi hnam tin chi tin fuan khawmna a nih avangin MP inzir mi leh rilru nei tan chuan thil tam tak hriat belh a, hna tam tak thawh theihna hmun a ni. Kawng lo sial hmasa tawhtu kan MP kal tate aṭanga inzir zelin, kan hnam zahawmna leh mawina bakah Mizo identity humhalhna kawngah te, kan state hmasawnna tur kawng hrang hrangah te hnungtawlh leh inthlahdah lova pên chhuak zel turin ṭhangtharte hian kan beisei tlat a ni.
- CV Lalmalsawmi