Written by
- Laiu Fachhai

CONFLICT OF INTEREST

Sap ṭawnga ‘conflict of interest’ an tih hi Mizo ṭawngah chuan ‘ngaih pawimawh zâwng inkalhna’ tih ila, a tum a ṭhelh em em lo ang chu maw. ‘Ngaih pawimawh zâwng inkalhna’ tih chu–mi pakhatin mawhphurhna hmun hnih emaw, a aia tam emaw, nihna pahnih emaw, a aia tam emaw a chelh rual a, ngaih pawimawh tur pakhat aia tam a neih avângin ngaih pawimawh tur pakhat tana a hnathawh chu ngaih pawimawh tur dang nen a inkalh theihzia a kâwk a ni. Ngaih pawimawh tur chu sum leh pai lama hlawkna a ni thei a, sum leh pai lama ni lo thil dang pawh a ni thei bawk. He article-ah chuan Sap ṭawnga ‘conflict of interest’ tih hi kan hmang ang a, politician-te leh sawrkar hnathawh ten hausakna an ûm chuan an nun leh an hnaah conflict of interest a awm theih dante sawi kan tum bik dawn a ni.

MLA, minister leh sawrkar hnathawhte chu hlawkna siamna company leh business pakhatah member emaw, board chairperson emaw nih phal lohna dân hi, an sawrkar mawhphurhna leh anmahni emaw, an business emaw hlawkna inkarah conflict of interest awm thei tur pumpelh nana siam a ni. Chutihlaiin, politician emaw, sawrkar hnathawk tu emaw chuan a lang tlanga inhriattir lovin company leh business-ah an inhnamhnawih thei a. Chutiangah chuan a sawrkar mawhphurhna leh a company/business hlawkna inkarah conflict of interest a awm thei a, chu chuan thutlukna a siamte chu mipui ṭhatna aiin ama business hlawkna lam hawi zawkin a kaihruai thei. Chu chauh lo pawh, politician emaw, sawrkar hnathawh pakhat emaw chuan amah ngei chu business neitu leh contractor a nih loh pawhin, a nupui/pasal, a unaute leh tu leh fate hminga business a neih a, chu business company chuan sawrkar contract hna a thawh chuan, a sawrkar mawhphurhna leh a chhungkaw hlawkna ngaihtuahna inkarah conflict of interest a awm thei bawk.

Sawrkar hnathawkte NGO hruaitu an nih chuan, sawrkar hna leh policy-te leh NGO hna leh policy-te inkarah conflict of interest a awm thei. NGO hnaah hun leh rilru an sên nasa lutuk avangin an sawrkar hna lama mawhphurhnate an hlen zo lo thei bawk. NGO hruaitu an nihna leh an pawl lian leh chakna rinchhanin an chunga sawrkar thuneitu an hotute an hlau lo va, an zah lo thei bawk.

Conflict of interest hi nepotism nen a inhnaih hle. Nepotism chu nihna leh thuneihna hmanga chhungkaw mi leh ṭhian ṭha hnai takte chu an tlinna (merit) leh an qualification dik tak ngaihtuah lovin, hna, chanvo leh hamṭhatna hrang hrangah dik lo taka duhsak bikna a kâwk a. Mahni, chhungkua leh unaute, ṭhiante leh party mi leh sate hlawkna leh hamṭhatna ngaih pawimawhna chuan sawrkar policy leh thiltumte a tibuai thei. Chutiang dinhmunah chuan thil thlirna dik tak (objectivity) leh thlei bik neih loha thutlukna siam theihna a tichak lo ṭhin. Conflict of interest chuan dikna leh rinawmna kalh zâwnga thusawi, thiltih leh sawrkar dan leh policy kalh zawnga thutlukna siamte a awmtir thei a ni.

Mizoram dinhmun bik thlir ta ila. Kohhran lam thlir hmasa ber ila a ṭha awm e. Kohhranah pawh conflict of interest hi a awm thei a. Lal Isua Kristaah chuan ringtu zawng zawng an inang vek a, pumkhat an ni vek tih pawm reng chung siin, member tam leh kohhran chak nih ngaih pawimawhna avangin hun ṭhenkhatah chuan Pathian thu zawmna leh member tam nih ngaih pawimawhna inkalhna dinhmun a awm ṭhin. Entir nan, thingtlang khuate thlenga member inchuhin kohhran kan indin thuah zel te hi chuan Isua rilru a pu lo hle. Kohhran ṭhenkhatah pawh sum eirukna emaw, khawsak dan ṭha lo emaw a awmin, kohhran hmingṭhatna leh member hloh hlauhna avangin thununna pek a harsa ṭhin. Kohhran inthlanna leh chanvo hrang hrang ruatnaah pawh conflict of interest avangin kohhran tana ṭha ber turte aiin kohhran hruaitute leh nomination committee member-te duhsak bikte chu thlan emaw ruat emaw an ni thei.

Sawrkar lam thlir ila. Sawrkar chu Mizoram district zawng zawng leh mipui zawng zawng tana hna thawk tur a ni. Chutianga a nih laiin, sawrkarna kalpui mek party chuan anmahni ruling MLA bialte emaw, party mi leh sate emaw chauh ngai pawimawh a, an duhsak bik a nih chuan conflict of interest a awm tihna a ni. Sawrkar chu mipui zawng zawng tana rorel tur a nih laiin, sawrkar chuan mimal emaw, pawl bik emaw hlawkna leh hamṭhatna chauh a ngai pawimawh chuan conflict of interest a neih avangin a mawhphurhna a hlen thei lo tihna a ni. Opposition MLA bialte leh anmahni party-in sawrkarna an siam lohna autonomous district council-te chungah phuba lain, sum leh hmalakna dangahte an hrêk a nih chuan, chutiang sawrkar chu mipui zawng zawng tana thawk sawrkar ni lovin, conflict of interest nei party sawrkar a ni tih a ni. Inthlan laia candidate nomination ruatna leh board/commission chairperson leh member-te ruatnaah pawh, ram tana ṭha ber leh mawhphurhna hlen thei tura qualification ṭha nei thlang lovin, an duhsak bikte an ruat mai a nih chuan, conflict of interest a awm tih a lang chiang bawk.

MLA, board/commission chairperson, speaker leh minister-te pawhin an thuneihna chu anmahni mimal, chhungkua, vâng leh vua, an ṭhenawm khawvengte, an ṭhian leh dunte leh an party mi leh sate tâna sum leh pai lama hlawkna emaw, sum leh pai lama ni lo hlawkna dang emaw siam nan an hmang a nih chuan, sawrkar thiltum leh policy-te chu a nihna anga dik taka kalpui theih a ni lo ang. Chutiang dinhmun chu conflict of interest chiang tak a ni a, chutiang dinhmunah chuan rorêlna dik chu lui angin a luang thei lo ang a, felna pawh luipui kang ngai lo angin a luang thei dawn lo a ni. A tawpah chuan ram hruaitute chuan mipui rinna thleng pawhin an hloh thei.

Mipui thlan tlin ram hruaitute leh mipui thlan loh sawrkar officer-te chuan an fate, an nupui/pasal, an chhungkua hnai, an ṭhian ṭha leh party mi leh sate zingah contractor-te an neih chuan anmahni aia ṭha zawk contractor awm reng chung siin an duhsak bik thei a, chutianga a nih chuan conflict of interest a awm tihna a ni. Contract hna ṭha lo leh tlo lo lutuk avanga Public Interest Litigation (PIL) thehluh a awm pawhin, politician leh sawrkar officer-te chuan an thuneihna hmangin chhan an tum dawn a, chutichuan dikna, rinawmna leh hmasawnna te chu ngaih pawimawh ber thil a nih tawh dawn lo. Office leh department pakhat chhunga nupui/pasal, fapa/fanu leh unau thawh dunte pawhin an fel lohna leh an thil tihsualte an inhmuhsak duh loh chuan conflict of interest a awm tihna a ni a, chutiang boruakah chuan dikna, rinawmna leh office zahawmna te a tlahniam thei a ni.

Conflict of interest nei nia puh a, thiam loh ka chan loh nan article ziaktu testimony tawite han sawi ila. Kan kohhran Evangelical Church of Maraland (ECM)-ah Moderator leh Senior Executive Secretary rawngbawl hna ka thawh lai khan, chhung leh khat ṭhenkhatte’n “Kohhrana hruaitu i nih chhung hian i tu leh fate pakhat pahnih tal chu kohhran office-ah emaw, department hrang hrangah emaw thawk turin duhsak ve la,” tiin min hrilh a. Kei chuan, “Kohhran hruaitu ka nih avang zawk chuan mahni chhungkua duhsak bikna hi ka ti thei lo ang. Merit-in an luh a thiang ber a, a ṭha ber,” tiin ka chhang ṭhin. Chutichuan, kohhran hruaitu ka nih chhung zawng khan office-a thawktu laknaah emaw, department hrang hrang thawk tur laknaah emaw, probationary pastor lak chungchangah emaw, “He pa/nu hi i la ang u,” tiin kohhran hruaitu dangte ka sawipui ngai lo. Committee member pasitawr leh kohhran upate pawh ka hrilh ngai lo. Vote khat ka nei ve a, chu chu ṭha ka tih ber ka pe mai ṭhin a, ka vote pek lam candidate tling lo an awm ṭhin.

Senior Executive Secretary hna ka thawh lai kum thum chhung khan kan kohhrana inrenchemna (austerity measure) kan kalpui mek lai a ni a. Inrenchemna pakhat chu probationary pastor leh missionary tih loh chu thawktu thar lak belh rih loh a ni. Chuvangin, ka chhungte aṭanga hna dil an awm ve avanga conflict of interest ka neih theihna chance pawh a tlêm ta a. Amaherawhchu, technical department (hospital, school, etc.) angah thawktu thar lak a ṭul hunah chuan an fate emaw, an chhungkua mi emaw duhsak tura min rawn ngente pawh a awm ṭhin a, “Committee thu thu a ni ang,” tiin ka chhang mai ṭhin. Committee member-te hneh (influence) ka tum lo. Ṭha tura ka hmuh chuan vote khat ka nei ve chu ka pe mai ṭhin. Min hrilh mah se, ṭha ber ka tih loh chuan ka vote chu ka pe chuang lo a, ṭha ka tih ber lamah ka kal ṭhin. Chuvangin, “Kohhran hruaitu ka nih laia keima hna lak i nih kha,” tia sawi khum tur ka nei lo tluk a ni.

Lal Isua’n a hnungzuitute chu conflict of interest lakah fimkhur turin a fuih: “Tu mân hotu pahnih rawng an bâwl kawp thei lo: pakhat huain pakhat an duh ang; a nih loh leh, pakhat ṭanin pakhat an hmusit ang. Pathian leh sum rawng in bâwl kawp thei lo ve,” a ti a (Matthaia 6:24). Ram rawngbawl hna chu Pathian rawngbawl hna a nih avangin (Rom 13:4), he Pathian thu hian ram rawng leh sum rawng chu bâwl kawp theih a nih lohzia min hrilh a ni. A awmzia chu, ram hruaitu politician-te chuan sum leh pai lama hlawkna emaw, sum leh pai lama ni lo hlawkna dang emaw beiseiin, chumi atana an thuneihna an hman chuan ram hruaitu dik leh ṭha an ni thei lo vang. Conflict of interest a awm zel dawn. Ram hruaitu politician-te chuan ram hruaina hna leh anmahni mimal leh chhungkua hausakna an ngai pawimawh rual a nih chuan, conflict of interest a awm zel ang a, ram hmasawnna chuan a tuar dawn a ni.

Chumi avang tak chuan USA President hlui Harry S Truman chuan, "Politician nih avanga hausak ta mi min hmuhtîr u la, keiin rûkrûk leh bumhmang mi ka hmuhtîr ang che u," a ti. He thu hian politician nih avanga hausak ta chu rûkrû leh bumhmang a ni tih a entîr a ni. A awmzia chu, ram hruaitu politician chu mi dik leh mi rinawm a nih chuan ram hruaitu politician a nih avangin a hausa thei lo ang; ram hruaitu politician a nih aṭanga hausak ṭan ta chu eiru mi emaw, dik lo taka a thuneihna hmang mi emaw a ni ang tih a kâwk a ni. Mark Twain pawhin, “Politics hna chauh hi dâwt sawi, bum kual leh rûkrûk chunga mite zahna hlawh thona hna a ni e,” a lo ti hial.

Khawvel ram hrang hrangah parliament/assembly member-te chuan an hlawh leh allowance chi hrang hrang an tihpun zel laiin, Hungary rama MP-te chuan 2026 June 9 khan an hlawh 40%-a tihniam turin an remti a. Hei hi sawrkarin sum lama harsatna a tawk mek laia mipui sum humhalhna atana thil pawimawh tak a ni a, Prime Minister thar Péter Magyar-in a dinpui dikna leh rinawmna lantirna atana thiltih pakhat a ni.

Mizorama kohhrante leh sawrkar hian Hungary Parliament thiltih dan hi kan entawn thei ve ang em? Dal kg khat leina tur sum pawh nei lo an awm laiin, kohhran leh sawrkar hnathawk (pastor, kohhran staff, MLA, MDC, corporator, sawrkar hnathawk) te hlawh leh allowance-te kum tin awlsam taka tihpun zel hi chu ngaihtuah tham a tling. Hungary Parliament anga hlawh tihhniam em em chu a ni lo a nih pawhin, sawrkar (mipui) sum eitute hlawh, DA leh allowance te kum tina tihpun zel duhna erawh hi chu, tipung tura thutlukna siam hmain ram leh kohhran sum dinhmun leh mipui nawlpui khawsakna leh an tundinna lamte ngaihtuah hmasa ṭhin ni se a ṭha ngawt ang.

A tawp berah chuan, sawrkarah emaw, kohhranah emaw, NGO leh pawl dangah emaw, conflict of interest a awm chuan khawtlang, ram, pawl leh kohhran hmasawnna a tihbuai theihzia hriat a pawimawh. Chuvangin, politician te, sawrkar hnathawk te, a bik takin sawrkar officer te, pawl leh kohhran hruaitute chuan conflict of interest awm theihnate pumpelh tumin hma la ṭheuh se la, ramin a ṭhatpui ngei ang. Conflict of interest avanga induhsakna emaw, thil dik lo awm nia rinhlelhna emaw a awm chuan, RTI Act hmangin zawh chian ṭhin ni se la, a ṭul chuan PIL pawh theh luh theih a ni; ram tan a ṭha ang.


- Laiu Fachhai