NEHEMIA
‘Nehemia’ tih hming pu hi Bible-ah mi pathum an awm a, chungte chu:
(1) Sesbazara rual saltâng kir leh zinga mi (Ezra 2:2; Neh. 7:7)
(2) Azbuka fapa, ram awptu Nehemia kulh siamṭhat laia puitu (Neh. 3:16)
(3) Hakalia fapa, Juda hnam, Jerusalem kulh siamṭhatu, Judai ram awptu leh khawtlang nun siamthatu. (Neh.1:1 – 2:8; 13:4-31)
Nehemia tih awmzia hi ‘Jehova’n a thlamuan’ tihna a ni a, tuna kan sawi tur ber hi Hakalia fapa Nehemia a ni. A naupan lai hun chanchin hmuh tur avang hle. BC 972- a Hmarlam Lalram leh Chhimlam Lalram an lo inṭhen khan Levia chite chuan a hnu rei vak loah chuan Chhimlam Lalram an zawm ve a, an zawm chhan chu–Jeroboama’n amite chu milem a biakpui vang a ni. Tichuan, Chhimlam Lalram chu Juda thlahte leh Benjamina thlahte an ni a, ‘Juda Lalram’ tia sawi a ni ta a. He Juda Lalram din chhung hian roreltu 20 lai an nei hman a ni.
BC 598-ah chuan Babulon lal Nebukadnezzara chuan Jerusalem a hual a, hetihlai hian Juda lal chu Jehoikima a ni. Jehoikima hi Josia fapa pahnihna a ni a, Aigupta lal Pharoa Neko-a chuan Eliakima tih chu Jehoikima tiin a thlaksak a. Judate chungah kum 11 chhung (BC 609-598) a lal a. Nebukadnezzara hian a hual chhung hian a thi a, a fapa Jehoikina chu a aiawhin Judate chungah thla thum chhung (Dec 598–March 597) a lal. Babulon lal Nebukadnezzara chuan Judai ram a hneh chuan Jehoikina chu Babulon-ah sala tâng tura hruai a ni a. Sala hruaite hi a nu leh lal ina khawsa ho te, miliante leh puipate leh temple bungbel nen lam Babulon-ah thiar chhuah an ni a; mi 10,000 hruai an ni a, mi retheite chauh hnutchhiat an ni (II Lalte 24:15).
A hnuah chuan Josia fapa pathumna Mattania chu Nebukadnezzara chuan a hnuaiah Judate chunga rorel turin a ruat leh a, a hming hi Zedekia tiin a thlaksak bawk. Ani hian kum 11 chhung (March BC 597–July 587) ro a rel a. Zedekia hunah hian Babulon lal Nebukadnezzara chuan a lakah a hel avangin a rûn leh a, Zedekia ngei pawh chu a mitmu kher chhuahsak a ni a, Babulon-ah a thih thlenga tàntir a ni nghe nghe. Hemi ṭum hian Jerusalem Temple leh lal in leh mimal inte chu hâl chhiatsak vek a ni a, khawpui kulh bangte pawh tihchhiat a ni bawk. Hei hi kum BC 587 August thlaa thleng a ni.
Tichuan, Babulon chu Medo–Persia chuan BC 539-ah a hneh ve leh a, sala an neih zawng zawngte nen chuan a hûi vek a. Persia lal hmasa ber chu Kura a ni a, Medo – Persia-te hian kum 200 chhung zet ro an rel a. Nehemia hi Persia lal Artezerzia hun lai (BC 404–359) hian a awm a, sal anga man nimahsela, Nehemia chu a nungchang a mawi em avangin lal chuan ni tin uain petu turin a ti a ni. Uain petu nihna hi chanvo pawimawh tak a ni a, lalin a in hmain an in hmasa (tem hmasa) ziah tur a ni; lal mi rin zawng nih a ngai bawk. He uain tem hmasak ziahna chhan hi tûr an lo telh nge telh loh fiahna a ni a, lal hmuh lai chuan an tem ṭhin a ni (Lal no hlantu nih dawn hian an til an rehsak ṭhin a, Nehemia pawh hi a til rehsak nia ngaih a ni).
Nehemia chuan rinawm takin hna chu a thawk a, lal pawh chu a lungawi hle. Lal Artezerzia lal kum sawmhnihnaah chuan Hebrai hun chhiara thla kuana (November thla chanve leh December thla chanve)-ah chuan Susan khawpuiah an awmlai hian (Nehemia hi lal inah a cheng a, lal hian thlasik chawlh nan an hmang ṭhin a, Elam ram khawpui a ni. A hming awmzia hi ‘Hmasa zawk’ tihna a ni a, Persia lalram khawpui pathum zinga pakhat niin, Persia hmarthlang lamah a awm) Jerusalem aṭangin Nehemia unau Hanania leh mi dangte chu a hnenah an rawn kal a. Jerusalem khaw chanchin an sawi a, an inhumhimna–kulhbang sang chu chhah tak nimahsela a chim a, an kawngkhar pawh a kâng a, Juda mite retheih thu leh an vela hnam dang awmte’n an hmuhsit dante a han hriat chuan Nehemia chu a ṭhu a, a ṭap nghal a; lungngai takin ni tam fe a awm a ni (Hetih hun lai hian ṭhu chunga tah hi lungngaih entir nan an hmang ṭhin).
Hei mai hi a la ni lo a, chaw ngheiin Pathian hnenah a ṭawngṭai a, ṭanpuina a dil a. Nehemia chuan a hna ngai – lal no pek chu a chhunzawm reng a, lal chuan a hmel a lo en chuan thil fel lo awmin a hmu ta a. Nehemia hmelah chuan dik lo awm a hmuh chuan a zawt ta a, “I dam lo pawh a ni si lo a, engtizia nge lungngai hmel i put chu le?” tiin a zawt a ni. Nehemia chuan a hlau em em mai a, nimahsela, lal hnenah chuan, Jerusalem khawpui tihchhiat a nih a, mipuite tihretheih an nih dante chu a han hrilh ta a. Lal chuan, “Engnge i dil le?” a lo ti a, inhawng takin a lo ngaithlaksak a. Nehemia chuan, “Khua chu ka va din ṭha leh ang e,” a ti ta a. Tichuan, Jerusalem-ah a kaltir ta a.
Heta lalin kal phalna a pek hi Juda ram awp tura a hmaa mi Jerubabela ang bawka Governor atana ruat a nihna a ni. Hei hi BC 444 vel nia rin a ni a, Jerusalem kulh chhe tawh chu siamtha leh turin lal chuan phalna a pe a ni.
Tichuan, Nehemia chu Susan khawpui aṭang chuan Jerusalem-ah a kal ta a, amah maia kal loin sakawr chungchuangmi sipai rualkhat leh an hotute nen an kal a. Jerusalem an panna kawnga hnam dang lalte hnenah chuan lehkha an pe zel a. Hmun tinah chuan hmelma–Samari mi te, Ammon mi te, Arab mite leh Philistia mite chuan Jerusalem kulh tundin ṭhat leh chu an remti lo hle a ni. Nimahsela, Nehemia chuan Jerusalem a thlen chuan ni thum chhung chu hna thawk nghal mai loin a enkual hmasa a, zanlaiah kulh chhe tawh dinhmun chu sabengtung chunga chuangin a thlir kual hmasa te te a ni.
Chumi hnuah chuan Nehemia chuan ro mumal takin a rel ta a. Mipuiho hnenah chuan kulh chhiat nasatzia leh siamthat a ṭulzia chu a han sawi a, an zavai chuan siamthat duhna thinlung hmunkhat an pu a ni. Tichuan, Nehemia chuan kulh siamtha turin hetiang hian ruahmanna a han siam ta a:
Hmar lama Beram kawngkhar aṭang te, hmarthlang kila Hananel In sang aṭang te, thlang lama Sangha kawngkhar aṭang te, chhimthlang kila Biakbuk tlang an tiha Meichhehna Insang aṭang te, chhim lama Dung kawngkhar aṭang te, chhak lama kawngkhar aṭangte leh chhak lama Rangkachak kawngkhar hma aṭangte chuan hna thawk ṭan turin ruahmanna an siam a, an thawk ṭan nghal a ni. Kulh chu ni 52 chhungin an siamṭha vek hman (Neh. 6:15).
Kulh an siamthat lai hian an hmelmate chuan an rawn tibuai reng a. Samari mi Sanbalata chuan chhiahhawh tirin Nehemia hnenah chuan lehkha a kentir a, “Lokal la, Ono phaizawla khaw pakhatah hian inbe teh ang,” a rawn ti a. Nehemia chuan, “Hna ropui tak ka thawk a, ka lo chhuk thei lo; engah nge inhnena ka rawn chhuksan hlanin hna chu a chawlh ang,” tiin a chhang let a ni. Chutiang hlir chuan vawi li lai an rawn kaltir a, ani pawh chuan chutiang hlir chuan a chhang a. Hmelmate chuan an la rawn tihbuai reng avang chuan Nehemia chuan indona hmanrua keng chunga hna thawk tur chuan a mite chu a hrilh ta hial a. Râl lokal hriattir nan tawtawrawtpute thenkhatin hna an thawh laia lo veng turte a dah a; a thawk mekte chuan hriam keng reng chungin hna an thawk a, chutiang chuan rim takin hna an thawk a ni.
Nehemia chuan a chawlh lak chu a hmang zo a, Persia lal hnenah a kir leh a. Nimahsela, BC 432-ah chuan Jerusalem-ah a let leh a; hemi ṭum hi chuan sakhaw siamthatna dan lam a zirtir a, Chawlhni serhte leh inneih pawlh khap a nih dan te a zirtir a ni. Chanchin ziaktu Josepha chuan, “Nehemia chu hna ṭha tak leh fak tlak hna ropui tak tak thawkin, tar kûna damin a thi ta a ni,” a ti.
Nehemia leh Ezra hi tu nge hmasa zawk ang tih hi ngaihdan inang lo a awm a, inhnialna a awm reng a. Kum 1890 khan mi pakhat A. Van Hoonacker, Louvain khuaa zirtirtu chuan hetiang hian ngaihdan a rawn vawrh chhuak a:
1) Ezra 9:9-11 kan en chuan Jerusalem kulh, a siam hun laia thusa ber Nehemia hoa an sak kha Ezra lo thlen ve hi chuan a lo ding tawh niin a lang.
2) 10:1-ah chuan Ezra Jerusalem-a a thlen khan luah nghettu an lo awm tawhin a lang; hei hi Nehemia remruatnaa luahtute an ni (Neh.11:1).
3) Hming ziak tlarah hian a tlangpuiin a upa zawk emaw, a hmasa zawk emaw hi ziak hmasak a ni chawk a, Ezra hi Nehemia 12:26-ah chuan Nehemia hnua dah a ni.
4) Nehemia hun laia awm ve Eliasiba (Neh. 13:4) chu Ezra hun laia awm ve Jehohanana pa nia sawi a ni (Ezra 10:6).
5) Ezra chuan Nehemia tih ang bawkin rorel pawl atan mi pali a hmang ve (Ezra 8;33 cf. Neh.13:13).
6) Nehemia chuan (11:23-ah) inneih pawlh a khap tih kan hmu a, Ezra 9:14-15-ah chuan chutiang sualnaa an tluk leh tak thu kan hmu a ni.
- Mahmuaka Chhakchhuak