School privincialisation kalpui dan hi ennawn a ngai lo?
Mizoram Sorkar Council of Ministers 18th May, 2026-a ṭhukhâwm chuan Higher Secondary School 12, High School 34 leh Middle School 5 chu dinhmun sâng zâwkah a hlângkai (Provincialised) a. He provincialisation kalpui a nih dân hian sawi zui a hlawh hle mai a. Zirna School tihhmasâwn leh tihchangtlun hi kan ram hmasâwnna dârthlalang pawimawh tak a nih avângin ngun taka ngaihtuah chunga thil kalpui ngai chi a ni a, ngaihtuah chiang lova eng tehfung emaw ringawt hmanga nuai liam mai mai chi a ni lo va, kan ram hmêlhmang lanna tûr zirlai naupangte hmakhua a hril avângin ngun taka ngaihtuah chunga hmalâkna chi a ni.
Sorkar-in Adhoc School aṭanga Government School-a hlângkai tûra tehfung atâna a hman ber chu zirlai neih zât (Student enrollment) a ni a. Higher lam chu Adhoc zawng zawng an hlânkai avângin High School chungchâng bik deuh kan sawi ang a. High School-ah hian zirlai naupang 60 nei chin chauh a provincialsed ta a. Hei hi thingtlâng khaw tê, in za nufa lekte tân chuan tlin ve ngaihna a awm lo rêng rêng a. Eng ang pawhin result ṭha neiin School naupang ngah tumin ṭan han la eltiang mah se zirlai 60 neih chu tih ngaihna a awm lo hrim hrim a. He criteria hi thingtlâng mite tân chuan a fair thlâwt lo va, engtik khawtikahmah Government School an neih ve theih lohna tûr dân huatthlalaawm ber a lo ni ta a ni.
Government School hi sorkar School a nih avângin thawktute an ngialnghet a. School building an nei ṭha a, naupangte zirna kawnga hma an sâwn zêl theih nân facility ṭha tak taka thuam ṭhin an ni a. Naupangin internet hmanga zirna ṭha an lo chhim ve theih nân smart class-te an nei ṭhin a. Chuti anga hmasâwnna chu thingtlâng khaw tê-a naupangte chan ve phâk loh tûrin Sorkar chuan ruahmanna a kalpui ta a ni a. India Democracy hnuaia sorkar-in a thil tum ber tûr pakhat chu welfare state nih a ni a. Welfare state-ah chuan mipui hamṭhatna, a têber aṭanga a lian ber thlenga thliar hrang lova hmasâwnna kalpui tûr a ni a. Zirna hmanga thingtlâng khaw têber pawhin khaw êng a lo hmuh ve theihna tûr kawng zawn hi welfare state thil tih tûr nia a lan laiin tûna thil kal dân nên hi chuan a inpersan hle tih a lang thei âwm e.
Kum 40 vêl liam tawh aṭang khân thingtlâng khaw tin deuh thaw-ah hian Sorkar enkawl School, (Elementary School -Primary leh Middle School) chu a awm mai ṭhin a. Chutih laiin High School nei lo khaw tam tak an awm a. Hêng High School nei lo khuate hian zirna kawngah harsatna nasa tak an tâwk ṭhin a. Harsa tak chungin khaw ṭhenawm leh hnaivai khaw lian deuh Government High School-ahte zirna chhunzawmin an han kal ve a. Chhûngte leh hmelhriat nei ṭha vak lote tân phei chuan an zirna kawng a tâwp a ni ringawt mai a. Chhûngkhat neite pawh mi ina awm chunga lehkha zir chu harsatna tam tak a lo piang a, High School pawh zo lova zirna tâwpsan tam tak an awm phah ṭhin a ni.
Chuti ang khuate chuan rualawhna leh mamawhna avângin tlin leh tlin lovin High School an han din ve a. Khaw danga kal ngai lova mahni in lum ngei aṭanga zirna chhunzawm theih chu thil thlâkhlelhawm tak a lo ni ve si a. Khawtlâng hruaituten mipuite-ah School enkawlna tûr budget-te an siam a, ram te an hralh a, thawktute hlawh tûr beitham tê tê tuak a lo ngai a. Nakinah chuan sorkarin min la chhâwk zângkhai ve ang tih beiseiin tlin leh tlin lovin bul an lo ṭan ve a. Kawtlânga Graduate awm ang angte chu tlâwmngaia thawk tûrin an ṭahawh ve a. Chuti taka khawtlângin min mamawh chuan tiin anni lahin hna dang pawh zawng buai lovin khawtlâng School chu khawtlâng ngenna chhângin khawtlâng hmangaihna avângin an lo ṭûlpui ta a, hna dang zawng leh tûrin khua an tlai zo tawh a, tam tak phei chu an retire tawh nghe nghe a ni.
Tûna sorkarin thil kalpui a tum dân hi ngun taka ngaihtuah a ngai hle mai a. An sawi berah chuan Sorkar leh khawtlâng inkawpa enkawl tûra ruahmanna (Public Private Partnership mode) anga zirna kalpui tumna a ni âwm e. He system-ah hian Provincialised loh School-te chu Special Category 1 an ni tawh ang a. Tûna thawk mêkte an retire zawh hunah phei chuan Lump-Sum School-ah a lêt leh (degrade) dâwn a ni. Hei anga thil a kal chuan tûna Adhoc School tam tak, building leh facility-a sorkar puihna dawng lote hi chuan sorkar zâr zova building ṭha neih ni leh tukkhum hmuh ni an nei dâwn lo tihna a ni ang a, thingtlâng khaw School-te hmakhua hi a thim tak meuh meuh a ni.
Public Private Partnership anga School kalpui hi ṭha ber ni se eng vângin nge Sorkar hian tûnah hian School eng emaw zât Government School-ah a upgrade lawi si? tih pawh hi zawhna lian tak a ni. Tûna provincialisation kalpui dânah hi chuan khaw lian leh khawpui, High School pawh a dang ṭha tak tak naupang tâna kalna tûr awmna, English Medium High School ṭha tak tak awmna hmuna School-te chauh provincialised an ni a. Hêng School lo pawh hi an bul hnaiah naupangin High School kalna tûr an nei vek a ni. Provincialised ve loh School awmna khuaa naupangte bawk hi a tuartu an ni leh a. Thingtlâng leh mi rethei zâwk, School ṭha pawh kal pha lote dinhmun Sorkar-in a ngaihtuah thleng pha lo hi a pawi hle mai a. Welfare state thil tih âwm loh tak a ti tlat mai hi Sorkar pawhin inenlêt nân hmang se, he thil hi chu ngaihtuah ṭhat leh a ngai a ni tih hi hrethiam mawlh teh se.
Zirna chungchâng kher hi chu politics-a hamṭhatna lâk tumna atâna hman chi loh ber a ni a. Vote tamna, mihring tamna ringawt ngaihsakna anga thil lang hi ram leh hnam tân a lungchhiatthlâk êm êm a. A mihring tamna lai chauhvin School hmasâwnna chang ve theia criteria siam hi quality education kan ṭhelh chiang hle tih a lang reng mai a. Ram mipuia khairual thei ang ber tûr leh thingtlâng kilkhâwr ber thlenga huap pha ruahmanna kan neih a ṭûl tak zet a ni. Hêngte avâng hian kan sorkar hian Provincialisation a kalpui dân hi ennawn leh ngei se, thingtlang khaw tê zâwkte huap ve thei tûrin ngaihtuahna han sêng leh teh se. Zirna hi kan ram leh hnam kan siamna bulṭhut pawimawh ber a ni si a.
- Lalsangliana Khiangte