MIHRING RILRU PUT PHUNG ANG PU VE TURA PATHIAN SUANGTUAHNA
Kan chhungkaw chawr chhuahna, kan veng, khua, society, culture rilru sûkthlêk; a tawi zawng chuan kan ni tin experience, hriat dan hmuh dan hian kan nun a kaihhruai lo thei lo va. Hei hian kan huat zawng, kan lawm zawng, kan ngaihhlut zawng, dik nia kan hriatte thlengin a kaihruaiin nghawng a nei a ni. Pathian kan hriat dan leh hmuh dan pawh a hril thui hle ang. Bible-ah Pathian chungchang kan chhiar pawhin chu kan lo suangtuahna rilru, ngaihtuahna chuan min kiansan thei ṭhin lo a ni ang.
Isua pian hma daih khan Protagoras-a'n, "Mihring hmanga thil engkim teh a ni (Man is the measure of all things)" a lo ti a. HM Tomlinson pawhin, "Thil awm dan ang ni lovin, keimahni hmangin kan hmu zawk ṭhin," a ti bawk. Thil nihna dik tak ni lova keimahni hmanga thil kan hmuh a kan hriat ṭhin chuan keimahni chu kan dik a, kan fel a pawimawh dawn hle tih a chiang a. Mahse, famkim lo mihring kan ni bawk si. Refraction of light avanga êng (light) kal kawi (bend)-in hlimthla ni âwm tak a siam kan hmuh, mahse, illusion ni si, thlalera tui awm lo pui tui awm anga hmuh tlatna, 'mirage' an tih te, tuipuia kan chuanna lawng ang chiah van a awm anga hmuhna, 'looming' an tih te hian kan mitin a hmuh zawng zawngte'n min bum theihzia kan hre thei ang.
Philosopher pakhat chuan, "Savate hian Pathian chungchang hi an ngaihtuah ve a nih chuan chu an Pathian chuan thla a nei ngei ang," a ti a. Chutiang chuan mihringte pawh hian Pathian chu mihring pianphung ang nei a, bân, lu, kut, ke leh a dangte nei ve tura sawina hi anthropomorphism an ti. Chad Owen Brand chuan, 'Is God a male' tih thupui hmanga a thuziakah chuan, "Pathian Lehkha thu hian Pathian chungchang a sawi hian a pa lam sawina (masculine imagery) a hmang ṭhin a. Pathian chu lal a ni a, lalnu a ni lo. Pathian chu pa a ni a, nu a ni lo. Pathian lehkha thuin Pathian sawina atana hming aiawh (pronoun) a hman hian mipa sawina (He, Him, His) a hmang zel ṭhin bawk. Pathian chu hmeichhia (she) emaw, thil (it) emaw tia sawia tar lan a ni ngai lo bawk," tiin a ziak bawk.
Richard Dawkins-a'n, "Pathian chu engkim hretu a nih chuan a thil tih theihna hmangin history kalphung thlak danglam turin engtin nge a inrawlh dawn tih a hre tawh tur a ni a. Mahse, chu a inrawlhna tur chungchangah chuan a rilru leh ngaihdan a thlak thei lo tihna a ni a, chu chuan engkim a ti thei lo tih a tar lang a ni,” a ti.
Karen Ownes khan hetiang hian thu fing tak inkalh deuh bawk siin a lo sawi chhuak a: Hma lam thil zawng zawng hre vektu (omniscient) Pathian chuan a hma lama a tih tûr a lo hriat lawk tawh leh a lo ruahman tawh chu a thil tih theihna (omnipotence) hmangin a danglam leh thei ang em?" (The GOD Delusion, p. 101) tiin Pathian nihna a hmehbel dan a dik loh avangin a buai a; Pathian hi engkim ti thei a ni lo tiin a sawi ringawt a!
Pathian kan hriat dan–famkim (perfect), engkim ti thei (omnipotent), engkim hria (omniscient) chu kan ngaihdana pakhata hmehbel vek kan tum a nih chuan a buai theih viau mai thei. Entir nan, Pathianin lung a chawi zawh loh tur a siam thei ang em? Lung a chawi zawh loh a siam thei a nih chuan chawi zawh loh a nei tihna a ni dâwn a; a siam theih loh chuan engkim a ti thei dâwn lo tihna a ni leh ang. Hetiang zawnga ngaihtuah chuan Pathian inkawkalh a ni dawn a, Pathian a awm thei lo tih mai pawh a awl mai thei.
Mahse, Rev. Dr Ramengliana'n, "Pathian engkim ti thei (omnipotent) a nihna kan sawi hi fimkhur a ṭha. Rilrua lo lang zawng zawng ti vek thei leh ti duh mai tura ngaih chi a ni lo vang. Engkim ti thei a nihna chu a nihphung (nature)-a innghat a ni a, a nihphung dang kalhin engmah a ti dawn lo va, a ti thei lo a ni. Engkim ti theihna chuan thilsiam zawng zawng chunga thu a neihna a lantir a, a thu thuin an awm a ni, tih sawi a tum a ni zawk. Pathianin thil kil li nei (square) hi a tibial (circle) thei lo vang, a nihphung nen a inmil lo; a chawi zawh loh lung a siam thei lo vang, a nihna a kalh a ni mai dawn si. Pathian chu a sual thei lo va, a thi thei hek lo, chatuan mi nihna leh thilsiam nih a kawp thei lo va; a nihna kalhin engmah a ti thei lo a ni," a ti.
Charles Taliaferro pawhin, 'Pathianin a chawi zawh loh tur lung a siam thei ang em?' tih thupui hmang a thu ziakah, "Pathian hi a intihlum thei ang em? Dâwt a sawi thei ang em? Thil sual a ti thei ang em?" tia a zawhna chu amah vekin, "Pathian thil tih theihna chu thil sual tih nan ni lovin, thil ṭha tih nan a ni," tiin a ziak.
Richard Dawkins-a'n, "The God of the Old Testament is arguably the most unpleasant character in all fiction: jealous and proud of it; a petty, unjust, unforgiving control-freak; a vindictive, bloodthirsty ethnic cleanser; a misogynistic, homophobic, racist, infanticidal, genocidal, filicidal, pestilential, megalomaniacal, sadomasochistic, capriciously malevolent bully," (The GOD Delusion, p. 51) tiin a ziak a. Mizo ṭawng chuan, "Thuthlung Hluia Pathian hi hnial rual lovin thawnthu phuah chawpa a changtu ṭha lo ber a ni a: thikthu chhia, chapo, rilru zim leh tê, hleih nei, ngaihdamna nei lo, mi dangte chunga thuneihna lek ching, phuba lâk ching, thisena tuihâl, a hnam ang zawng nuaibo ching, hmeichhe huatna nei, tuai leh patil haw tlat mi, chi leh hnam ang zawnga hleih nei mi, nausen thah hmang, mi tam tak thah mang ching, mahni fanu emaw fapa emaw thah hmang, hri lentir ṭhin, mahni inngai ropui leh thunei lutuka inngai mi, mi dang tihnat hmanga lungawi mi, rilru thawh dan dana mite tihnat ching mi," tihna a ni.
Richard Dawkins-a hian Thuthlung Hluia Pathian chauh a sawi a, Thuthlung Thara Pathian erawh a tarlang ve hauh lo. Thuthlung Thar lama Pathian hi chu a fel a ti a ni mai thei. Chutihrual chuan, Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thara Pathian hi Pathian ngai reng a ni tih kan hriat a ṭha. Davida pawh kha indo mi a nih avangin temple sa tura a tlin loh thu Thuthlung Hluiah kan hmu a, a fapa Solomon-a'n a sak zawk thu kan hmuh bawk. Pathian hian chhan neiin thil a ti ṭhin a; sual haw mi a nih avangin mi a hrem ṭhin bawk. Bible-a inziak Pathian zia zawng zawng chhiar lo va, kan rîlrem loh zawng thur chhuah chuan thu dik a hriat theih ṭhin loh va, Pathian zia tak tak pawh a hriat theih loh ṭhin.
Thuthlung Hluiah Pathian mite khan nupui tam tak an nei ṭhin a, an chhung hnai takte pawh nupui pasalah an innei fo tih kan hria. Thuthlung Thar lamah chuan Tirhkoh Paula kaltlangin kohhran hotu leh rawngbawltu tur chu ‘nupui pakhat nei’ (1 Timothy 3:2 & 12) tiin a duh tui hle. Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar chu a inkalh em ni ang? Ni lo ve. Mihringte famkim loh em avangin Pathian hian misualte chungah zah a ngai thei em em a, a duh dan chu ngai reng mah se, an tlin lohna leh fel lohna te hriatthiamna thûk tak nei mi a nih avangin a hrethiam ṭhin. Mahse, a duh dan leh ṭha a tih dan chu a puang reng a, chu chu mihringin a hriat a, a hriat chian zel khan zawm loh theih loh dinhmunah a dintir a, hma an sawn zel ṭhin a ni ang.
Mihring rilru puthmang ang pu ve tura Pathian suangtuahna hi anthropopathy an ti a. Pathian chu mihring anga thinrim thei, lungngai ṭhin, ṭap thei, inchhir ṭhin, khawngaihna, lainatna leh hmangaihna nei mi a nih thu Bible-ah kan hmu a. Chutihrual chuan, mihring rilru putphung ang pu ve vek tura Pathian kan suangtuahna chungchangah kan fimkhur a ṭha ang.
Kan rilru put dan phung ang anga Pathian kan suangtuah emaw kan hmu mai emaw a nih chuan, mi beidawng mi tan Pathian beidawng an nei ang a, mi rilru tê tan Pathian rilru tê an nei bawk ang. Mahse, kan ngaihtuahna hi sualin a tihchingpen tawh a nih avangin a nih tur ang a ni pha tawh lo. Pathian chu mihringte suangtuahna aiin a ropui a, hmangaihna a nghah daih a ni tih hriat hi a pawimawh.
Lalzuahliana poem 'Pathian' tihah chuan hetiang hian kan hmu a (ka duh lai chauh lâk chhuah a ni, a vaia a tam tham deuh avangin):
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i beidawnnain a siam chu.
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i hlauhnain a siam chu.
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i inbumnain a siam chu.
Mahse, hetih lai hian,
Pathian, i inhliahkhuh nana i siam chu.
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i tlin lohnain a siam chu.
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i duhthusamin a siam chu.
Pathian chu mihringte siam chawp emaw, din chawp emaw tihna ni lovin, mihring chu beidawng ṭhin, hlau ṭhin, inbum ṭhin kan nih avangin hetiang laka mi ropui leh mi chak Pathian chu mihringte tan a awm reng thu a sawina niin a lang.
Eng thil sual lian tak emaw, rapthlak tak emaw pawh lo ti tawh mah la, Pathian chuan a hmangaih che a, a ngaidam duh che a, hmasawn turin a duh che a ni. 'Tual ka that tawh emaw, mi nu nen sex kan hmang tawh emaw' tiin Pathian ngaihdamna chang zo tawh lo leh Pathian huat leh ten em em niin i in hria em? David khan Uria nupui sex a hmanpui a, indirect-in Uria a la that zui bawk a; mahse, inchhîra Pathian lam a hawi khan Pathian chuan a lo ngaidam asin. Pathian chu i suangtuah dan aiin a ropui a, hmangaihna, khawngaihna leh ngaihdamna thûk tak nei mi a ni a, a tan kan hlu em em asin.
- Zoliansanga Tlau