RAM HRUAITU LEH RINAWMNA
Kum 5 lai liam tawh, February 9, 2021-a Donald Trump impeachment vawi hnihna kha kan la theihnghilh hmanin a rinawm loh. A awmna party (Republican) aṭang khan senator 7-te chuan Democrats duh danin vote an thlak zawk kha mak kan ti mai thei e. Anni pasarih–Richard Burr, Bill Cassidy, Ben Sasse, Lisa Murkowski, Mitt Romney, Pat Toomey leh Susan Collins khan mi tam tak ngaihdan leh kan ram politician tam takte ngaihdan angin an vawn tawh chu sahuai thing vawn tum tlat emaw, a hniak tam lam zawng se la chuan, Democrats lama vote thlak âwm lo tak an ni. Nimahsela, an chhia leh ṭha hriatna thiang tak hmangin an awmna Republican Party lam an thlawp thei lo kha an demawm nge, an fakawm kan tih zawk dawn ni le? Anni erawh chuan chhia leh ṭha hriatna thiang tak hmanga an duhna taka vote an thlak kha vawiin thleng hian an inchhir a rinawm loh.
Hnam ropui nge nge hi chuan hetiang sûlhnu ṭha leh ngaihnawm hi an lo nei zauh zauh tawh ṭhin a. Kum 1974 daih tawhah khan Richard M. Nixon-a’n United State of America President a nihna chu a bânsan a, hei hi vawiin thlenga US President ṭang lai bâng la awm chhun a ni a, Mizote pawhin kan la sawi tawp theih loh chu a ni. Kum 1969-a US President thlannaah chuan thlan tlin a lo ni tawh a, a vawi hnihna atan chuh lehin, 1972 kuma US President ni leh thei turin theihtawp a chhuah a; a tling leh ngei tak nâin, inthlan hmaa an thil lo tih chuan Whitehouse chhuahsan phah a lo ngaih ta zawk si a ni.
Kum 1972 inthlanpuiah President Nixon chuan tlin leh ngei tuma a beihnaah amah leh a thawhpui, a mi rin deuh deuhte chu Watergate building-a Democrat Party Office lehkha pawimawh tak takte chu ru bo-ah leh khawih chinpenah puh an ni a. Nixon leh a mi rin ber HR Haldeman chuan chumi an thiltih chungchang thu chu June 23, 1972-ah sawi dunin, an thusawite pawh chu tape-ah record a ni. Nimahsela, chu an thiltih chu vantlang hriatah puan a lo nih tak hnuah chuan Haldeman chuan a hna bansanin, Nixon nena an thiltih leh an thusawite pawh record a ni tihte a puang chhuak ta vek a. Nixon chuan chu thu a han hriat chuan a beisei loh lutuk thil a tawn avangin a thinlung a rûm tak meuh meuh a, a ṭap ringawt mai a ni. President thuneihna hmanga kawng tinrenga inphen a tum chung pawhin an thil lo tih dan chhui zeltu leh tlangaupuitu chanchinbumite ṭangrual chu a hneh hleithei ta lo. Kawng hrang hranga beihna a tawh chhunzawm zel tak avangin President ṭhutthleng chu luah reng thei niin a inhre lo a, loh theih lohnain a nawr tak bawk avangin August 8, 1974 chawhma dar 11:00-ah US President aṭanga a bânna thu sawi turin thu rel a lo ni ta zawk a ni.
Nixon hi mi ropui tak a ni a, a hma kum 6 daih kal tawhah khan “Tunlaia America ram buaina chhan hi mipuite’n an zir loh vang ni loin, ram hruaitute’n an zir loh vang zawk a ni,” tih thute chu mipui hmaah a lo sawi tawh a. Hruaitu dinhmuna a din vanga hetiang thu hi sawi thei tura hre chiangtu pawh amah ngei a ni tih a hriat theih mai awm e. Nimahsela, a thusawi ang chiahin amah ngei chuan zir loin America ramah chuan buaina a thlen ta zawkin President aṭanga bân hial a ngaih phah ta zawk si a.
Helicopter-a an khaw lama pan tuma Whitehouse kawngkharpui a pên a chhuah chiahah chuan bang leh khawi iloa Nixon thlalak tar zawng zawngte chu pawh thlak nghal vek a ni a, a sûlhnu zawng zawng pawh nuaibo nghal vek a ni. Whitehouse-a mipui hmaa thusawina hmun an tih bik – East Room aṭang bawk chuan Vice President ni mek leh President thar Gerald Ford chuan thusawi ve leh nghalin, “Hun rei tak rilru hrehawm tak leh chi-ai taka kan awm hun chu a lo tawp ta,” tiin a han sawi a. A hma minute rei lo tea mittui tla chunga Nixon te chhungkua thlah liamtute ngei bawk chuan lawmna vangin kut an beng leh ta dar dar a. Hetihlaia chhawng hnihnaa an thawmhnaw ken tur rem fela la awm Nixon fanu Julie chuan chutianga kut bêng thawm chu ngaithla thei loin, a rang a rangin Whitehouse chu a tlan chhuahsan ve leh bawk.
Nixon-a dinhmun ngaihtuah hian lungchhiatna tur a tam ngawtin a rinawm. A theih dan danin President a nihna hmangte pawh chuan a thil lo tihsual tawh chu thup bo a han tum ngial pawhin a thup zo ngang bawk si lo a. Chanchinbumite chuan ni tinin chanchin an puang chhuak reng a, a tan insawifiahna tur a tam tak lutuk avang chuan a nupui leh fanaute zawng zawng nen hrehawm ti tak chungin Whitehouse ropui tak chu zak tak leh kimki taka meikhup zûl zûl chungin an chhuahsan a lo ngai ta zawk si a. Kum tam tak liam tawh mah se la, khawvel awm chhunga kan sawi tawp theih loh tur thawnthu min lo hnutchhiah ta zawk a ni. He thawnthu hi a lungchhiatthlak ngawt mai!
Rinawmna, thianghlimna leh dikna hi mihring nun chei mawitu atana rangkachak thawmhnaw ai pawha mawi reng zawk fo tih hi a bik takin kan ram hruaitute hian an hriat reng a ngai lehzual. President Nixon kha thil dangah a sualna leh hlemhletna an sawi lem lo, nimahsela, a thil tihsual pakhat mai kha a pawi em mai a, President aṭangin a tlak phah si a nih kha. Ram hruaina kawngah ke kan pên a nih chuan mimal retheih chu pawisalo ngam ila ṭha tur a nih laiin, kan ramah chuan ram hruaitute an thau tulh tulh mai si a. Ram mipuite’n sorkara sum chhun luh (electric bill, tui bill, etc)-te a tam tulh tulh laiin, ram hruaitute lah chuan lirthei hman sen loh an lo lei mek zel bawk. Hetiang hi ram hmasawn mek awmzia a niin a rinawm lem loh. Kan khawpui chhung khawilai hmun emawa a neitu hriat chian chiah loh in ropui tak tak tam ta lutukte hi ram nuam awm dan tur a nih a rinawm hek lo.
Kum 1998-a US President Clinton leh Monica Lewinsky affairs-ah pawh khan anni khan han pha engang mah se la, voice record a awm tâk zelah chuan an insawi fihlim thei ta ngang lo a, DNA evidence hmang te pawha finfiah a nih phah hial a nih kha. A tawpah zawng Clinton-a tan pawh inthup sen zawh chi rual a nih loh avangin August 17, 1998 chuan a inpuang ta nge nge a ni. House lama impeachment neih a nih pawhin khawngaih vote kan ti dawn nge, lainatna a dawng a, President aṭanga paih thlak em erawh a ni ta lo a, a mualpho lutuk ta lo te pawh ti ila a sual kher awm lo e. Inchhirin Congress hnenah leh America mipui hnenah ngaihdam dil mah se la, US President thlanna neih leh hmasak bera a awmna party Democrats an chak loh phahna chhan pawh kha hei hi ni ngeia hriat a ni.
Hnam ropui zawkte hi ram hruaina kawngah emaw, thil dangah emaw pawh ni se, an thianghlimin an fel vek bik e tihna erawh a ni hauh chuang lo. Chutihlai erawh chuan, an dik lohna chu hai lana a awm tawh chuan an pawm hmiah thung si hi kan inan lohna a ni. Ṭhenkhatte’n ram hruaina hi sum leh paia hausakna emaw an ti tlat angte hi anni chu an ni ve kherin a rinawm loh.
Ṭum khat pawh Benjamin Harrison kha President (1889 – 1893) a nih laiin Theodore Roosevelt chu Commissioner of Public Civil Service a ni a, party mi leh sa induhsakna chungchangah an ngaihdan a inmil lo. Theodore Roosevelt hi pa huaisen, dikna ngaina zet mi a ni a, “America ramah hian thiamna rapbeta party ringawt kan dah lal chhung chuan mi thiam kan nei thei ngai lo ang. Kan mi thiam neih chhunte pawh mipui tana ṭangkai turin sorkarah an lut thei ngai bawk lo ang,” tiin ngaihdan nghet tak a nei a. Nimahsela, President Harrison chuan chu ngaihdan chu a pawm thei si loh avangin a tawpah chuan Roosevelt chu Commissioner aṭangin a bân phah ta hial tawh a nih kha.
~ Mahmuaka Chhakchhuak