Zofate zinkawngah zalenna mei a mit dawn lo
Zo fate kan chenna leilung thar kan luah aṭang khan hnam dang leh ram dang awp behna hnuaiah awm lovin, lal leh upate rorelna hnuaiah mahnia ro inrel (independent nation)-in kan awm ṭhin. India ram awm bettu British sawrkar chuan kan ram chu hneh tumin kum 1889 aṭangin kan lalte nen an indo a, kum 1891 chuan Lushai hmar lam ram chu min awp ṭan a, kum 1898-ah chuan chhim leh hmar chu an thuhnuaiah kan awm ta vek a ni. Chuta ṭang chuan kum 1946 thleng, kum 55 chhung kha Mingo awp behna hnuaiah kan awm ta a ni.
Kum 1946-ah chuan British sawrkarin India ram zalenna peka chhuahsan tumin a inbuatsaih mup mup a. Keini Zo fate chu British India Act, 1935-ah India dan hnuaia rîn luh ve loh (excluded area) kan ni a. British-in min chhuahsan dawn avangin kan awm dan tur pawh chu rel fel a ngai a. British sipai leh Zosap missionary te chuan Zo fate zinga mithiam rualte an ko khawm a, India milem biate hnuaia intulût lo tur leh British crown colony-a awm zui turin thurawn an pe a ni. An thu kan awih a, British crown colony-a kan awm chuan kum 20 chhungin mahnia ro inrel (independent nation)-a ding thei tura min buatsaih tur thute an hrilh a, kum 20 hnuah chuan independent pek mai theih kan nih mai tur thute pawh an hrilh bawk.
Zo fate’n kan awm zel dan turte ngaihtuah a lo ngaih ve takah chuan political party a lo piang ve ta a, political party hmasa ber chu April 9, 1946 khan din a lo ni ta a, a hmingah Lushai Commoner’s Union tih a ni a, a hnuah Mizo Union tiin thlak a ni. He political party-in a tira a tum ber chu India hnuaia lut lo va, kan lo nih tawh sa anga Zo fate’n zalenna neih a, mahnia ro inrel–independent nation-a din a ni.
India ram hruaitute chuan kan ram, chutih hun laia Lushai Hills chu an ram chhunga rîn luh ngei tumin theihtawp an lo chhuah ve bawk a. Assam ram politician Bordoloi leh NN Roy te chuan Mizo Union hruaitute chu India hnuaia awm a, Assam-a bet turin an thlêm chiam a ni. Mizo Union hruaitute zingah ngaihdan a inang ta lo a, an lo phel ta a, vai fuihpawrh avangin politic indona a lo thleng ta a, tualchhung buaina a chhuak ta a ni. India milem biate hnuaia awm duh leh Zosapte thurawn anga British crown colony-a awm duh chu an inṭhen ta a. A tawpah India hnuaia awm duhte hmalakna chak tak avangin Assam vaiho hnuaiah kan tlu lût ta a, kum 1947 aṭang chuan Lalpa min pek Zoram chu India rama rîn luh a lo ni ta a ni.
India hnuaia luh kan thlan aṭang chuan kum 20 a lo vei a; Pu Laldenga’n March 1, 1966-ah India laka chhuahna, independent a puang ta rup a. Kan hruaitu hmasate thutlukna, India hnuaia awm chu duh lovin, tharum thawhin zalenna kan sual leh ta a ni. Pathian mi tirh Zosapte thu awih lova milem biate hnuaia kûn duh lovin kum 20 chhung (1966-1986) chu rambuaia puan kan lo ni ta.
Pathian thu awiha kum 20 a ral hnua independent hmu mai tur kha Pu Laldenga independent puan chu a tak ni lovin, a thu maiah a thâmral ta rih a. Kum 1987-ah Zoram chu India rama state pakhat zinga chhiar tel kan lo ni ta. Indian ni lo kha Indian nih kan inzirtir a, Indian nih kan sawi mawi a. Kum 60 a lo vei meuh chuan ṭhangtharte chuan Zoram chu India ram dik tak leh a chhunga chengte pawh India khua leh tui dik tak emaw an inti a, milem biate awpbehna salah kan tâng rih mai a ni tih pawh an hre lo.
Zo fate zin kawngah zalenna mei mit mai tur chu Pathianin rem a ti lo. Zalenna sualtute beidawng taka an ralthuamte tunga Zorama an lo haw kum 1986 khan Lalpa’n Pathianin kan ram din thar lehna tur tana inbuatsaih turin missionary hna thawk turin min tir chhuak a. Assam ramah kum 11 min dah a, India ram khawpui Delhi-ah kum 3, USA ah kum 3, Kolkata-ah kum 3 leh UK-ah kum 10 kan awm. Zoram pawna kum 30 ka awmna zawng zawng hi kan ram leh hnam kulh chim din thar lehna tura Pathian ruat leh min hruaina leh buatsaihna a lo ni.
Febryary 26, 2012-ah Dubai Airport-a ka awm laiin ka thinlungah chiang takin thu a lo thleng a, chu ka thu dawn chu, “I pianna ramah missionary turin kir tawh rawh,” tih hi a ni. Birmingham, England-ah March 12, 2012 zing lam dar 3-ah Lalpa Pathianin min kai tho a, aw chiang tak mai ka hriat chu, “Nehemia bu chhiar rawh” tih a ni. Bible ka la a, kan chhiar chu Thlarau Thianghlimin nasa takin min pâwl a. Nehemia Jerusalem-ah ka tir ang khan i pianna ram Zoram kulh chim rem rum din ṭha leh turin ka tir dawn che a ni tih chiang takin ka dawng ta a ni.
Lalpa kohna chhangin kum 2016-ah ka pianna ram Zoramah chuan ka lo hawng a. Zo fate zin kawnga zalenna meichher chu rawn chhiin, kum 10 chhungin Zoram dung leh vâng kan fang a, saltâng chhuah lehna tur jubilee dar vuain kan au a. Zoram kulh chim rem rum leh a kawngkhar kâng tawhte siam ṭhat a ngaih thute kan puang a ni. Zo hnahthlak ṭhendarh tawhte insuih khawmna tur ‘Zofate Hnam Lungphun’ te kan phun a, sakhuana hmanga ṭhendarh rem rum tawh kohhran pawl hrang hrangte Lalpa lal ram tana inpumkhatna kan buaipui a. Thle ibik leh indaidanna bang awm tawh lova Lalpa kan fakna tur leh hnam tinte hnena chanchin ṭha hrilna tur Zo fate Pathian Biak Inpui kan buaipui a. Milem biate tih dana politic chhe ber chi hmanga kan inbeihna tihtawp a nih theih nan Pathian lalram politic chi kan tuh bawk.
Heng zawng zawng hi Pathian Thlarau Thianghlim min hriattirna leh kaihhruaina ang zelin kan la thawk ve zel chuan kan inhria. Hawh u, sawichhiat kan nih zel loh nan Zo fate kulh chim rem rum siam ṭha leh turin kan puan ven sâwi chhîng ila, hnam leh ram damna turin i bei zel ang u. Zo fate zalenna ní a hnai tawh a, kan tana Lalpa buatsaih Zoram Thar Kanan lut turin zalenna mei mit lo turin i chhawm nung zel ang u.
- Rev. Dr. Zaichhàwna Hlàwndo