‘Fak hlawh lo val rual’ aṭanga 'Thunderbird’ pian lam! (Ka idol chu Pu Vanneihtluanga tho tho!)
Mizo thu leh hla khawvela chul ngai lo tur leh mi tam tak rilru hneh theitu i nih avangin lawmthu ka hrilh hmasa a che. 'Fak hlawh lo val rual' aṭanga 'Thunderbird' thlengin, Mizo literature huang chhung zau hek hawkah min hruai lut a, thu leh hla hmanga hringnun kalsiam zirtîrna pawh min pe nasa hle. Mi tin mil chanchinbu, Lengzem hian kan rilru leh kan ngaihdan a hneh a. Mizo ṭawng A, Aw, B i hman thiamzia hi kan zinga mi tlemte chauhvin an phâk ang.
Enteh, Pu Darrokimaa 'Khum ke panga nei' te, 'BA Valin hna ka hmu' tihte hi, Lengzem awm lo se, hlim nui vur vurin kan chhiar awm si lo. C. Biaka 'Midum khâm' accident ropui lutuk pawh kha min chhawp chhuahsak lo la, a piang ve tih pawh kan hre pek nang! Mittui tlaphunga kan chhiar hnuah kan la dîr chur chur a nih kha.
Chutiang khawpa literature hmanga kan khawvel min tihhausak laiin, ‘Khawl thluak nei lo’ khân kawngsir a panpui haw haw ve tho che a. I scooter mawlh kha! Mahse, Pu Tluang, politics-a i ngaihdan leh thutlukna, "ZPM-in vote khat a hmu a nih chuan, ka vote a ni ang," tih mawlh kha sentence khat chauh ni mah se, Mizoram politics-ah a nghawng a va lian turu em! Public intellectual leh figure lianin rinawmna i lantîr dan hian mi tam tak ngaihtuahna a kaihruai a ni. Democracy-ah chuan rilru zalênna (freedom of conscience) leh political ngaihdan puan chhuahna tura zalênna (freedom of political expression) hi a pawimawh ang bawkin, mipui hriatthiam tura nghawng nei khawp (public influence) chu mawhphurhna nena kal kawp tûr a ni, tih nangmah hian min zirtir a ni.
Media, inpumpekna leh ram rawngbâwlna
Ka Pu Sap, 'The right man in the right place' tih te hi ka sap ṭawng thiam ve laklawh a ni a, ka hmang rim mang e. Vanglaini chanchinbu i rochun theihna tura Pu Tluangte Hnamte nen in indawrna leh i inpumpekna kha i rilru nghehzia tilang chiangtu a ni. Eng emaw tura a tirh kawi lai che kha ka suangtuahnain a mitthla a, ropui titute pawlah ka tel daih thung. Print media-ah i hlawhtlinna chu electronic media-ah in chhunzawm a, in beisei a la pha lo fo. "Ram siamṭhat kan duh chuan politics bawk a ngai," tih thu i sawi khan tun thlengin a la relevant reng. Sorkar ṭha nei tur chuan media chauh a pawimawh lo, mipuite nena thawhhona a phuisui a, a ngheh tâwk a ngai.
Policy, academia leh civic responsibility
Ṭhalaite'n thlir rawn kan nei mek; kan hre tlai ṭêp bawk. Kan pute – Dr. KC Lalmalsawmzauva, Prof. Lalnilawma leh B Lalchhanzova (CodNerc) te khan MZU aṭangin policy leh governance-ah an contribution hlu tak an lo thawh tih ka hre tlai khawhnu a. Dr. KC-a’n, "Sorkar ṭha kan duh a, mawhphurhna min pek hmachhawn ngam lo khawpa dawihzep nih erawh ka duh lo," tih thu min hrilh zauh khan, democracy-a citizen nihna chu chanvo (right) chauh ni lovin, mawhphurhna (responsibility) nen a inzawm tlat tih min hriattir a ni.
Party-a rinawmna leh democracy puitlinna
Sorkar ṭha leh nghet kan neih theihna tur chuan political party ringawt ni lovin, principle vawn hi a pawimawh. Opposition nih pawh democracy-ah chuan pawimawh tak a ni. Mahse, sawiselna ringawt aiin sawrkar ṭhatna tura ngaihdan thar leh policy dang siam (constructive criticism) hi democracy chakna a ni. Tun hun hi opposition-te tan intuai tharna hun leh inbuatsaihna hun ṭha (renewal and preparation) a ni thei mai ang em?
Kan CM hi Kristian a ni; nang leh kei pawh kan ni. Kristian society-ah
political ngaihdan dang neih avanga mi dang sawiselna emaw, Bible hmang dik loa inpuhna emaw laka kan fimkhur a ngai. Kristian chhungkuaa seilian, sande sikul kal ve thlap, sermon ngaithla ṭhinin, tehkhin thua Mosia leh Joshua hman kan hrethiam lo erawh, kan chimchin a sang lo viau tih a hriat. Pathian thu kan sawi hian tehkhin thu kan hmang ṭhin tih hriat a ngai asin. Zahthlakah ngai ang u. Inhnialna leh ngaihdan inan lohna hi democracy-ah a awm ngei tur a ni; mahse, zahawmna, inngaitlawmna leh hmangaihna tel lo chuan democracy pawh a puitling thei ngai lo tih kan hriat a pawimawh awm e.
Mimal politics aiin principle politics
Tunlai kan politics-ah ‘Pu Duha pawl’, ‘Pu Sapa pawl’, ‘Pu Zorama pawl’, ‘Pu Thangtea pawl’ tih anga mimal inchirhtheh hi a ṭangkai lo. Kan mamawh zawk chu ngaihdan nghet (principle-based politics) hmanga inhnialna (issue-based discourse) leh dân leh institutional democracy a ni. Kan ram hi a lian lo a, mipui pawh kan tam lo. Chuvangin, inṭhendarhna aiin inpumkhatna leh inhriatthiam tawnna hi kan hmasawnna tur kawngpui a ni. Politics-ah kan ngaihdan a inang lo a nih pawhin, Mizoram hmasawnna chu kan tum thuhmun a ni, tih hre thar ang u hmiang.
- Thangtea Thawmte