Written by
Haukhanmunga
Kanan Veng Champhai

MLTP ACT Vs MLPC ACT

MLTP ACT: Zu khap burna dan hi MLTP Act chu a ni. Zu hi ruih buai kher hian a ṭhat­lohna a lang a, rûkrûkna te, insual buaina te, tualthahna te, motor accident te, a hun lova hmeichhiat mipatna hman sualna te, nupa kara buaina, chhungkaw kehchhiatna te, retheihna leh thihna hial thlen ṭhintu a ni. 

Mi ṭhenkhat zu in chhan chu sual rawngbawl duh vang a ni a, an rui sauh sauh a, an tum ber sual rawng chu an bawl ta a. Hei hi, ‘Zu, sual tinreng bul,’ kan tih chhan a ni a, zu ṭhat lohzia chiang taka tarlangtu a ni bawk. Ṭhenkhatin nuam tàwl nan zu an in a, an in phür tawlh tawlh a, chintawk nei lêk lovin an in a, an rui buai ṭhin. Zu hi in thiam intite pawhin an in tam emaw an in ngun lutuk chuan an thiam thei tak tak ṭhin lo. 

Kan ram hi ei leh barah kan intodelh lo hle a, chawhrualin kum tin buh thla hnih emaw lek hawpkhawp kan thar a, thla sawm lai ei tur sawrkarin FCI buhfai kg-ah Rs. 29.80/- rate-in a lei a. Retailer hnen a thlen man nen Rs. 30/- a chuang a, mipuiah Rs. 15/- lekin a hralh leh si a, a chawi belh tamzia chu! Tun hma deuh phei chuan thla tin vbc 10 a tling a nih kha. 

Zoram zu buaipui ber Rakzu hi buhfai aṭanga siam a ni. MLTP Act hman chhunga Police, Exice leh YMA te ṭanghoin zu an man tamzia chanchinbu leh TV aṭangin kan hmu fo va. An ṭhahnem hle chungin ram puma zu bilh zawng zawng hmun sawma ṭhena hmun khat pawh a tling lo fê-a rin a ni. Kum 1979-1981-ah khan Champhai-ah zu khap bur a ni a, an hneh hle a, zu khap hma lama sawrkar buhfai godown ruak ṭhak fo ṭhin kha zu khap hnuah a khat ta deuh reng mai. Hengte hian rakzuin buhfai a tihriral hnem theihzia a ti lang chiang a ni. 

Kristian ram kan ni a, zu hi kan sakhuana nen inkalh tlat nia zirtirna kan dawn tam em avangin a ṭhatlohna lam kan hre lár viau. Chuvangin, kan do nasa ṭhin. A hrem nan pawisa chawitir te, kutthlak te, savawm bawma khung te, lu mehkawlh sak te, an in luah theih loha kalhsak te, phatsan/ ensan te, veng/ khua aṭanga hnawhchhuah te, case siamsak leh jail tantir dante hmangin kan hrem ṭhin a.

A dotute hi zu sà, zuar leh inte aia a lêt engemawzata kan tam zawk chung pawhin kan hlawhtling thei lo. Sawrkarin Police, Excise, Ukil leh Magis­trate-te hmangin a do a, ralthuam leh hmanraw ṭha tak taka a thuam pawhin an hlawhchham tho a. A chhan pakhat chu heng a uisathiam rualte zingah hian mi rinawm lo, zu duh leh an hna sum siam nana lo ru ṭhin hmang an awm vang a ni. 

Kohhran hi zu do pawl zingah duhtui/ duhthawh leh thawmna ber an ni a. Kohhran hi mihring nun chhungril siamṭhatna kawngah thawh hlawk ber an ni chungin zu do kawngah erawh chuan pawl dang anga a ṭul huna rum deuha chêtlâk a remchang ve lo hi an hlawhtlin theih loh chhan a ni. 

NGO-in a dova, zu do nasa thei ber an ni a. A bikin CYMA phei chuan a kaida a man hle a, zu tihrem (supply reduction) piah lamah zu duh tih bo (demand reduction) zawngtein hma a la a. Zu ruite tan camping leh councelling-te a buatsaih ṭhin. Mahse, beisei angin a hlawhtling thei lo. A chhan chu hlawh nei lova he hna hautak tak hi thawk an ni a, chhungkaw eizawn ṭulna avang tein an ṭang mar reng thei ṭhin lo. Zu sà leh zuarte erawh chu an eizawnna a ni a, man palha jail tàn leh mipui endawng hlawh theih a nih hre reng chunga eng pawh huama ti an ni. 

Zu do pawl an chak poh leh hun an nei tlem a, an hun neih chhun erawh hlawk taka an thawh chhuah theih nan ṭan an la a. An zu-ah te puansûkna robin (chemical) leh thil dang dangte an pawlh/ telh a, a hlawk phah rêng a, zu chhia a tam phah hle thung. Zu duhho lahin hmanhmawh takin man hlau reng rengin zu an lei a, duh thlang hman pawh an ni lo. An inna hmun tur apiang a ralṭi a, hmanhmawh tak bawkin an in a, an tuar nasa ṭhin reng a ni. 
MLPC ACT: MLPC Act chu zu tihzalenna dan a ni. Kan ramah zu sawiselna a ri zing hle a, fak mawina erawh a ri ngai meuh lo. Nimahsela, zu hian ṭhatna tam tak a nei a, a tawk chauha in thiam chuan damdawi ang a ni (Damdawi ṭhenkhatah a tel nghe nghe), chawei leh mut a ti tui thei a, hlimna leh lawmna lam pawh a tizual thei. Thil ngaihtuah rim vanga rilru tâwt leh thawippik a tikiang thei a, taksa chau, rilru hah leh lungngaih mangannate pawh a chhawk zangkhai thei; ṭhian siam theihna ṭha tak a ni bawk. 

Zu in mite hi rilru zau leh tlawmngai thei takte an ni fo. Zu hi chhungkaw tam tak eizawnna leh sumdawnna a ni a, sawrkar sum hmuhna ṭha tak a ni bawk. Hmanlaiin thuchhia hlachhia an neihin zu hmangin remthu an sawi theih phah fo ṭhin. 

Zu hi kum 27 zet khap bur a ni a, hemi chhung hian zu tlem hle tur leh zu vanga buai­nate bo duak awm tak a ni. Mahse, a zualzapui Vailenhlo tih ang maiin MLTP Act hun tawp lam deuhah phei chuan zu a hluar tawlh tawlh a, tawrhna pawh a nasa tual tual mai le. Kan Branch YMA huam chhungah pawh a lang a, kan thi tam tawlh tawlh a, 2014-ah phei chuan 34 ngawt kan thi. Kan thih hnem ber kum a ni a, an zinga 25 ngawt chu zu kaihhnawih an ni. Hei hi zu khap bur lai a ni. A hnu lamah zu tih­zalen a ni a, chumi chhunga kan thih dan chu: 

Kum     Thi zat    Zu vang
2016    21    10
2017    16    6
2018    9    5

Zu khap bur chhunga kan thi tam tual tual a, a zalen chhunga kan thi tlem tial tial leh si hi tlang rin piah lam a ni a, a mak khawp mai. A chhan niawma lang pathum a awm a, chungte chu: Kan zu in tam ber Rakzu hi chhe tak a ni kan tih tawh kha. A dawt leh chu khawchhak zu BEDC hi a cial-in a lo lûta tui pawlh chawp a ngai a, tui nen inpawlhsawp dap turin darkar 24 a ngai. Hemi hun chhung nghak hman lo leh cial tak taka in kan ching kha pumpuiin a pai dai zo ta ṭhin lo a ni. A pathumna chu, zu khap bur laia rui thei nih hi ṭhiante zingah chapopui thamah an ngai a, chu chuan zu in mite a tiphurin zu an in tam phah ṭhin. Hengte hi zu khap bur chhunga kan thih tam chhan niin a lang. A zalen chhunga kan thih tlem chhan chu a senchi te hi an ṭha thawhkhat a, rakzu pawh a siamtute an zalen deuh tak avangin an insiam ṭhat siak a ni thei. 

Zu a tam thova zu vanga tawrhna nasatzia sawrkarin a hriatin a ngawi mai mai thei bik lova MLTP Act chu 2014-ah a ennawn a, ngun taka bihchiangin tihzalen mai ṭha a ti a, hei hi MLPC Act chu a ni. He dan zu nghei thei lo tan zu ṭha, man tlawm zawka an lei theihna tur te, sawrkarin zu chhiah a lâk dan tur leh zu duh lo te tan hnawksak lo thei ang ber tura siam a ni. 2015-ah he dan thar hi hman nghal a ni a, a la rei lo deuh nge ni fakselna dangdai bik hriat tur a la awm lo. Asenchi man tlahniam thut hian rakzu a luahlan deuh a ni ang, a hma lama ramhnuai tui ṭha hmuna factory awm tup ṭhin kha an bo ta deuh duak mai a ni. 

MLPC Act hi MLTP Act ang lo takin Asenchi te zawrh phal a ni a. Mahse vendor-ten dodalna nasa tak tâwk rengin zu dawr tur hmun laili ṭha pawh an luah thei lova. Chuvangin, Rakzu leh BEDC te hralh a la kal viau. Chuti chung chuan 2015-16 chhungin sawrkarin chhiah Rs. 60,53,37,738/- lai a la lût a ni. 

Asenchi siamna raw material-te chu grape leh thei rah lam aṭangin Brandy leh Wine, fû aṭangin rum, sawhthing aṭangin beer, buhtun leh vaimim aṭangin Whisky leh Vodka te siam an ni tlangpui a. Heng thlaite hi kan ramah an tha duh hlawm si a, Asenchi siam ve ta ila kan hlawhtling hle ang. Vendor-ten hmun lailiah dawr an siam theih a, state dang leh foreign-ah hial kan thawn chhuah theih hunah phei chuan sum che velin kan kum tin budget a tiat rual tawh ang a, kan state domestic product a vawrh sang dawrh ang. A bikin Primary Sector lam hi a vawrh tur chu a ni a, chu chu kan budget min petu central sawrkar lawm zawng tak a ni. Tun dinhmunah chuan keini state ang state pachhia, kawng engkima kan hmathlir (infrustrcuture) hlawhtling thei awm chhun a ni hial awm e. Lo ti hma deuh phei ila chuan ram tina NLUP hlawhchhamte thlai hmun chul rep rup leh ran in ruak thiap thuapte kha an hlawhtling tura! 

Thingtlang lo neih hlawk lohzia leh ram­ngaw tihchereu theih dan chu thingtlangpa, chhungkaw member 5 te buh hawpkhawp thar turin kum tin lo ṭin 3 hmun a vah a ngai a; buh ṭin 200 vel a thar thei tlangpui. A man chu tunlai rate-in (ṭin 1-ah Rs. 200) Rs 40,000/- man a ni a, an per capita income chu Rs. 8,000/- a ni. Thingtlang lo chu kum tin a thar vah leh zel a ngai a. Kum 7 hnuah a hmun ngai hi a neih nawn leh theih chauh a ni. Chuvangin, kum 7 chhung an neih zau zawng chu ṭin 21 zet a ni. Hetiang hi thingtlang loneite ram mamawh zau zawng leh thawh chhuah hlut zawng tlangpui a ni. 

He thingtlangpa hian grape huan siam ta zawk sela ṭin khat hmun a enkawl tawk a ni ang. Grape quintal 100 - 150 vel a thar theih dan a ni (Hei hi Hnahlan Grape chingtute hriat dan a ni). A man chu tunlai rate-in (Kg-ah Rs.40) a thar theih tlem lam quintal 100 thara chhûtin Rs.4,00,000/- a ni. An per-capita income chu Rs.80,000/- a ni. Thingtlang buh hmun a thlawh lai aiin a lêt sawmin a hlâwk zawk a, ram mamawh a lêt sawmhnihin a zim zawk bawk. Tunah hian grape rah hi society-in a thar ang ang an leisak thei leh tawh dawn an ti. Sawhthing te, fû te, buhtun te, vaimim leh thei rah lam chite hi a hralhna (market) a ṭhat phawt chuan thingtlang buh hmun neih aiin an hlawkin an ram mamawh a zim zawk vek a ni. 

Ka eizawnna Zokhaw pakhat chu chhung­kaw 200 vel awmna khua a ni a, sawma pakhat vel hi kamding leh sumdawng an ni a; chutiang vel bawk chu inhlawhfa an ni. A bâk zawng thingtlang hlo thlo an ni a, kum tin ram ṭin 300 hmun vel loah an vât a, an Zo ngawpuite a chereu duai duai a, pa vengva deuhte chuan huan ro siama sumchang thlai chingin hma an la a. Mahse, a hralhna lam a ṭhat loh avangin thingtlang lo bawk an thlo leh a, a hlawk lohzia hre mah se duhthlan tur dang an nei lo. A ṭhen erawh an beidawn tawpah khawpui lamah an pêm a, zokhaw dangte pawh hetiang deuh vek an nih avangin khawpuiah mipui an pung chak ta em em a ni. 

Zu zawrh tur Asenchi te state dang siamsa, chhiah duhtawk an lâk hnu leiin kan zuar a, chuti chung chuan a kum khatnaah chhiah cheng Vbc tak ruk chuang fê kan la hlêp a, Asenchi hi kan ram siam chu ni se chhiah pawh a lêta tam kan hlêp thei ang. Chumi piah lamah kan hamṭhat dan tur chu thingtlang lo thloten an eizawnna hlawk lo takte bansanin Asenchi siamna thlai te ching duh zawk ta sela, ram zim zawk leh Huanro aṭangtein sum chang thlai a lêt engemawzâta hlawk an thar tawh mai dawn a ni. Sawrkar hna te, contractor leh supplier te, dawrkai leh sumdawngte awt em em ṭhintu thingtlangpate chhungkuaah hmasawnna (change) a thleng ve tawh ang a. Ram changkanga lo neitu leh huan enkawltute an rethei bik ngai lo ang hi an ni tawh ang. 

A bikin khawchhak tlang dung, grape ṭhat theihnaa cheng thingtlang pa zawngte chauh pawhin grape ching ta se la, a lo berah chhngkaw sing tel an ni ngei ang. A hmaa kan sawi tawh angin chhungkaw khat lek eizawn dan danglamah pawh ramngaw ṭin sawmhnih hmun lai a awm belh thei a nih chuan a sing telah chuan ramngaw nasa takin a zauh belh dawn a ni. Chutiang ramngaw chu tuihna leh nungchate humhalhna atana pawimawh ber a ni a, sawi hmaih theih hauh loh chu tunlai mithiamte lu tihaitu ber khawvel lum (global warming) chak lutuk te, tui leh boruak bawlhhlawh (pollution) chak tak leh Van pawp (ozone hole) zau chak lutukte tan damdawi 
ṭha ber a ni. A nghawng leh zel tur chu sik leh sa (climate) a nuam huai tur hi a ni.

MLTP Act huangah zu ṭhat loh dan te, rakzu kan ei leh bar buhfai lama harsatna thlentu a nihzia te, Kristian ram leh zu inhmeh lohzia leh zu do pawl hrang hrangte hmalâk dan a lang a. MLPC Act huangah erawh zu ṭhatna te, zu duh tan zu ṭha leh man tlawm lei tur a awm dan te, Asenchi siam hlawk dan leh ramngaw ṭangkaina te a lang a. An pahniha khaikhina a khawi zawk hi nge kan ram tan ṭha zawk ang tih hi mitinin i ngaihtuah zui ang u. 

- Haukhanmunga, Kanan Veng Champhai