Written by
- Dr. K. Remruatfela
Chamber of Liberty

Jail tâng zawng zawngte hi misual an ni vek kher lo

Tun hnaiah sawrkarin Central Jail leh District Jail tih ṭhinte chu ‘Central Prison & Correctional Home’ tia a thlak thu thuchhuah ka lo hmu a. Hei hian mi tam takin jail kan hmuh dan leh jail tâng mek leh tâng chhuakte kan en dan thui tak a sâwi danglam ngei pawh ka beisei.

India criminal system-ah hian jail tâng mekte hi chi hniha ṭhen a ni a. Chu chu an thubuai ngaihtuah lai mek ‘Under Trial Prisoner’ (UTP) kan tih leh thiam loh chang tawh ‘convict’ kan tihte hi an ni. Dan hian misual kan tihte hi a hum kan ti fo ṭhin a. Nimahsela, a nihna takah chuan a hum reng reng lo a, thil tisual lo pui hrem palh leh thiam loh chantir palh a hlauh em avangin a fimkhur ṭhin a ni zawk. Chuvang chuan, thubuai ziah luh tam takte hi court-in thiam loh a chantir hma chuan thiam loh chang ‘convict’ ni lovin, thil tisuala puh ‘accused’ tia sawi zawk ṭhin an ni a. An thil tih dik lohte hnial rual lova finfiah kim vek a nih hnuah chauh court chuan thiam loh a chantir ṭhin a ni.

‘Under Trial Prisoner’ kan tihte pawh hi sawi thawh angin thiam loh chang ni lo a, thil tisuala puh chauh an la ni a. Puh an nihna chhan pawh hi kawng hrang hrang a awm thei. Rinhlelhawma an awm vang te, kawng dik lo an rah pelh vang te, chhhiatna thlenna hmuna an lo awm fuh palh vangte leh, thil thleng leh an chet tlakna hmun a lo intawn fuh palh vang te pawh a ni thei a. Chutianga puh an nih avang chuan an chungthu ngaihtuah a nih lai meka an tlan bo palh emaw, hnuchhuina kawng an tih buai palh hlauhthawn thil thuah te an thubuai ngaihtuah chhung chu, court aṭanga bail-a chhuah phalna an hmu a nih ngawt loh chuan tân in chhungah khung lailawk an ni ṭhin a. Nimahsela, hei hian an puhnaah thiam loh an chang ta a, misual an ni ta e tihna lam a kâwk hauh si lo.

Convict kan tihte erawh hi chu court hi thubuai thehluttute’n an puhna a dik ngei a ni tih an finfiah hnua thiam loh changa a puan takte hi an ni a. A chunga kan sawi, Under Trial Prisoner-te nen tan in hmun pakhata huang khata khung vek an nih avangin mi nâwlpui hian kan ngaih fin ringawt ṭhin niin a lang a. Nimahsela, an dinhmun erawh hrang tak a ni.

Chutihlaia kan hriat atana pawimawh em em chu–Indian legal system hian thiam loh changte pawh hi ‘misual’ tia koh hi a phal reng reng lo a. Ram danin a thil khap bawhchhia an nih avangin rilru fim kim lo leh pangngai lo ‘mentally ill’ tiin a sawi hram hram thin a. A ni taka, khawvela piang mihring tawh phawtte hi a pawng a puia sual nghal leh sual sa hi an awm reng reng lo a, an chenna hmun avang te, an seilenna avangte leh an hun tawn fuh loh laklawh avangtea dan bawhchhe ta mai an nih chauh ṭhin a. Chuvangin, an chunga rilru ka put dan turah pawh ngaihtuahna zau leh fim zawk kan hman ṭhin a pawimawh khawp mai.

Tin, sual vang hrim hrim ni lo pawh hian dan bawhchhiat palh hi thil awlai tak a ni ve hrim hrim a. Thin thawk thut thil avang te, lirthei khalh chak luat avanga mi va hliam palh vang te, retheih luat avanga humsual dai palh zeuh avang te, suamhmang tawh palh avang te, awhna suala tluk palh avang te, fimkhur tawk loh vangte leh dan hriat lohna avangte hian thiam loh chang a nih theih vek a ni. Chungte avanga tân in kawngkaa lut ta hi tunah pawh sawi tur tam an an awm. An chhungril nun tak tak han bihchian chuan khawngaihthlak tak tak hi an awm ṭeuh mai. Hengte avang hian an dik vena lai sawisaktu advocate/ukil-te an awm a ṭul tak meuh meuh a ni. ‘Mi bawrhsawmte chuan daktawr an ngai a, mi hriselte chuanin an ngai (si) lo…!’

Thil pawi tak pakhat chu, chung chhan hrang hrang avanga tân in chhunga awm mekte hi chuan dikna leh chanvo neih an va phu ve tawh lo a ni ti ang hrima a mantu Police/Excise leh khawtlangin kan endawng ṭhin leh kan thinhrik fo ṭhin hi a ni a. Danin a phalsak anga zalen taka rei lo tê tal pawh an chhungte emaw, an ṭhenrualte thlahna hun ṭha pawh nei thei lova court tual vela ran ang maia kan nem liam zung zung ṭhinte hi chu Pathian thu aṭanga thlirna mai bakah, human right kalh tlat a ni a, hmuh hrehawm ka lo ti ṭhin tak zet a ni.

Keimahni ngeite pawh hi kan sual vang hrim hrim ni lo pawh hian vanduai palh vang liau liaua tân ina lut ve thei reng kan nih te hi inhre reng ila. Miin i chunga ti tura i duh angin mi dang chungah pawh ti ve ṭhin rawh u tih thute hi kan thinlung phekah kan vawn reng a pawimawh tak zet a ni.

Jail tâng zawng zawngte hi misual an ni vek kher lo a nia.

- Dr. K. Remruatfela, Chamber of Liberty