ILP
Tun hmaa kawng hrang hranga vai hrang hrang nen kum 15 vel inkungkaihna ka neih lai khan, mimala vai sponsor hnem ber i ni, min ti ṭhin. Mahse, official ni lo, fiamthu ti taka min fiamna a ni a, dikna chen erawh a awm mai thei. Khang hun lai aṭang tawh khan ILP kan pek chhuah danah hian ka theih tawka chîkin ka lo thlithlai ru tawh ṭhin a, ngaihdan nghet tak ka lo nei tawh a ni. ILP ka buaipuina kha a rei tawh bakah, tunlaia an tih dan ka hriat tawh meuh loh avangin dik lo deuha thil ka lo sawi palh a nih pawhin ngaihdam ka dil nghal e.
ILP hi kan rama vai lo lut tur danna ni lovin, vaiho hi pawisa chawiin ILP hmang hian a tam thei ang ber lo lut rawh se, tihna ni berin ka hria. Mizorama an lo luh duh phawt chuan Silchar Mizoram House aṭangin (tunah chuan Mizoram luhna kawtchhuah tin aṭangin) pawisa chawiin temporary ILP ni 7 dam, ni 7 dang pawisa chawi bawka renew theih chu awlsam takin an la mai a. Mizorama ni 14 an châm chhung chuan an duh duh thawk pahin regular ILP sponsor-tu tur an dap chawp a, chu regular ILP chu pawisa tam deuh zawk chawia thla ruk dam lak tur a ni a, pawisa chawi bawkin thla ruk dang vawi hnih a renew theih bawk.
Dan anga ILP pek dan tur chu–miin eng hna pawh Mizoram mi ni lo, a bikin vaiho thawhtir a tum chuan amah ngeiin Mizorama a lak luh theih nan temporary ILP a buaipuisak ang a, temporary ILP thih hmain a chhawrtu turin a chhawrna tur hna dik takah chiah regular ILP, DC Office aṭangin a siamsak tur a ni. Mi pakhatin ILP nung lai vai 10 aia tam neih phal a ni lo. Project lian leh firm lian deuhah chuan tih dan dang a awmin ka hria.
A chhawrtu tur dik takin a chhawrna tur dik tak, entir nan, in sak mistiri, helper, rawng hnawih, lei laih, quarry-a thawk tur, eng emaw oporator tur, huana thawk tur, ina awmpui tur leh a dangte. Heng hna mal te te bik khi a hran ṭheuha ILP ngai leh dilnaa ziah vek tur a ni a, mistiri leh helper pawh a hrang tur a ni. A chhawrtu tur dik tak, sponsor-tu hna chauh, ILP-a a thawh tur inziak chauh hna a thawk tur a ni a, mi dang hna leh ILP-a inziak ang ni lo hna dang a thawk thiang lo. Sponsor-tu hian vai hi a sponsor a nih chhung chuan a awmna chin leh a awm dan a hre vek tur a ni a, dan a bawhchhia emaw, pawi a khawih emaw a nih chuan sponsor-tuin mawh a phur vek bawk ang. Tin, a ILP renew a hunah sponsor-tu ngeiin a renew ang a, a ILP nun hun chhung, valid tawp hunah emaw, a chhawr tawh loh hunah emaw, ILP pe chhuaktu DC Office-ah vaipa kawl lai ngei ILP copy chu a surrender ang a, vai pawh chu Mizoram pawnah a thawn let tur a ni. Hetiang taka ti leh a chhawrtu tur dik takin vai a lak chhuah leh a chhawrna tur dik tak hnaa chhawr hi chu zaa panga pawh an awm ang em le?
Mizoram luhka hrang hrang aṭangin an lo luh duh chhan an duh duh sawiin temporary ILP chu awlsam takin pawisa chawiin an la a. Mizoram an thlen hnuah pawisa hlawha sponsor-tu tur an dap chawp a, pawisa hlawh duh chu an lo tam si a. ILP dilna form-in a phût ang angte chu an han ziah zawha Office lama an thehluh hnu emaw, a lo chhuah hnu emaw, pawisa an inpek hnu emaw chuan, kha vai kha khawiah nge a awm a, eng nge a tih zel tih hre zui tawh lo hi a tam zawk an ni ang. Permit lo chhuak pawh danin a phal hauh loh, anmahni vaihoin an ngaihvenin an lam a, dan phal lohin anmahniin an renew leh a, an duh duhna hmunah an kalpui a, an duh duh an thawkin an ti vel ta ṭhin a ni. An ILP nun hun chhung, validity a tawp pawhin dan anga khu lam aṭanga temporary ILP-a bul ṭan lovin, helai aṭangin engtin tin emaw an ti leh a, a nih loh leh, temporary ILP chu an ṭhiante veivâk an chah mai ṭhin.
Hetiang taka ILP neih hi awlsam a nih avang hian Mizoram luhna kaw tin aṭang hian ni tin vai an lo lut ruih ruih reng a, a chang changa ni khata vai lo lut zat sawrkarin a puan zeuh pawhin an tam theihzia hi. Za eng emaw zat an nih ṭhin hi. Chungho zozai aṭanga ni khat emaw, thla khat emaw, kum khat emawa temporary ILP man ringawt pawh chu tam tham tak a ni a, sawrkar tan chuan îtawm leh hlawk tham a ni.
Chutah, Mizorama an luh hnuah temporary ILP man aia tam daihin regular ILP an siamtir leh a; chu mai ni lovin, pawisa chawi bawka vawi hnih renew-na man nen, sawrkar sum hnar ṭha lutuk a ni tlat. Chu mai a ni lo, a sponsor-tute hi pawisa tam tham tak security an dahtir a, chu chu vaipa kawl lai ngei ILP kan surrender huna lak chhuah theih a ni. Chutianga mahni vai sponsor-ILP thih hnua zawng chhuak a, an kawl lai ngei ILP DC Office-a surrender-a security pawisa la let leh thlap chu tlemtê an ni ang–kei tih loh. Sawrkarin a fanghma no ei hmak hmak tawh mai ang chu.
Hei vang hi alawm tu ministry pawhin ILP hi an strict phal lo ni mai lovin, an thlahdul reng ṭhin ni. Tunah phei chuan awlsam lehzual turin online vekin, temporary aṭangin a tih theih tawh lehnghal a. Eng vai nge, eng anga hmelchhia nge, eng criminal case nei nge tih pawh kan hriat loh hi a za tel an lo lut ni tin mai a nih hmel hi.
Temporary leh regular ILP man te, renew man te, security deposit zatte khi ka buaipui ve lai pawh khan a khât tawkin a sang chho zel a. Tunah hian ka hriat dan chuan–temporary hi Rs 350, regular Rs 4,212, renew Rs 2,212, security Rs 2,000 niin ka hriaa; ka hre dik chiah lo maithei bawk. Tin, hun rei zawk deuh awm tur, trade license-te neia Home department lam aṭanga phalna nei permanent turte tan Rs 40,000 a ngai bawk niin a thawkte’n min hrilh. Tin, temporary ILP hi a renew theih tawh loh niin min hrilh bawk.
Chutichuan, ILP-ah hian vaiho pawisa laksak tur a tam em avang hian sawrkar sum hnâr ṭha tak pakhat a ni ve a, hnar phal chi a ni lo. Chu mai a la ni lo, hlawkpuitu dang an la awm–sponsor-tuin pawisa eng emaw zat a hlawh. Local Council/VC-te’n vai sponsor-tu kha an khua leh tui a ni tih hre chiang bàng mah se la, an khua leh tui a ni tih an lo hriatpui man kha, ILP siam nana a hman dawn avangin khua leh tui nih man kha tam tak LC/VC hnenah a chawi a ngai bik bawk. Mahse, heng pawisa chawite hi vai pawisa aṭang veka a nih tlangpui ṭhin avangin, security deposit-te pawh hi withdraw kher lo mah ila, keimahni leh sawrkar tan hlawkna zel a ni mai e, ti tawh mai ang.
ILP hi copy hnih, a sponsor-tu leh a vai ta tur a lo chhuak ṭhin. Chu chu dan phal lohvin anmahni vai khan Office aṭangin an lo la ṭhin a, tichuan, copy khat chu an unaute emaw, mi dang emaw an hmantir ṭhin. ILP chu an xerox a, a ngai reng kha mi dangin an hmang fo bawk. A check-tu, a bik takin NGO-te zingah hian ILP hi hrethiam lutuk chiah lo an awm theih bakah, an hming leh pa hmingte hi a lo inang duh bawk si. Mizo hi chuan an address- te hi kan hrethiam vak ṭhin lo bawk nen, mahni ILP ni lo kawl leh check laia biru bo an tam ṭhin. An ILP-ah hian anmahni finfiahna tur, an taksaah chhinchhiahna, body identification mark ziah lan vek a ni a, chungte pawh chu en mai tur a ni. Mahse, hei hi chu form fill-up laiin an duh duh an ziak mai ṭhin.
ILP siam leh renew hi sponsor- tu chauhin tiin, a lam tur a ni. ILP ka buaipui ve ṭhin lai khan ILP eizawn nana hmang ni âwm tak vai pahnih hi ILP Branch-ah khan an tlangnêl em em mai ṭhin a, ni tin ILP lehkha an pawm bâwr em em reng mai a. Pakhat zawk phei kha chu khawi department emawa IV Grade niin ka hre nghe nghe.
Tichuan, ILP chu engzah pawh sawrkar chuan lo pe mah se, NGO leh mipui, mimal tin hian vai, a mihring tak hi kan hmuhna apiangah kan en uluk leh kan mitmei reng a, kan control a ngai. A cháng chánga khawimaw laia vai permit check zeuh zeuh satliah hian awmzia a nei lo. Veng tin hian kan veng chhunga hnam dang leh vai awm zat leh awm chhan hi chiangkuang lutuk fiah lutukin kan hre tur a ni. In kawkip leh veng tlabirh, dái kilkâr leh dái hnai leh dái pawn thlengin kan hre tur a ni. Hriat satliah leh ziaka dah mai mai hian awmzia a nei dawn lo. He in leh a chhehvelah hian thil dik lo a awm em? Dan pangngai bak thil a awm em? Dan lova thil tih a awm em? Mikhual an nei em? An bawlhlawh paih dan thlengin a dik em? Kar tin uluk takin check chhuak ziah ila, veng tin khaw tin hi kan felfai duak duak ang a, a ram pum angin kan felfai chho zel mai ang.
Kan rama vai tam lutuk hi hnawk kan ti tak tak em? Kan khawlaiah hian ILP nei leh nei lo pawh, engzata tam pawh vai chu vei huai huai mah se, chungho chuan zana riahna tur leh chaw eina tur, in ṭha deuh emaw, chhe deuh emaw, bûk ang lek pawh an mamawh vek; chutiang chu Mizote tel lovin an nei thei lo, keimahni ngaihtuahsak vek a ni. Mi tin hian pawimawhna bik leh ṭangkaina nei tak tak lo, vai eizawn tum satliah leh chuangtlai deuh nia kan hriatte chu in luahtir phal lo ṭheuh ila, kan in luahtu vaite pawh mikhualtir phal lo bawk ila. Chutiang thil chu kan chhehvelah a awm em, rinhlelh theih a awm em, tihte hi mitmei reng bawk ila. Tichuan, vai chuangtlai ho chu kan ramah an awm thei lo mai dawn alawm. Kan pawisa duh lutukin eng vai pawh bèl chiang lovin in kan luahtir zel a, ' Kan vaite chu an fel lutuk' kan ti leh ṭheuh si. Vai hnawksak an awm thei reng reng lo a nih hi.
LC/VC-te hian ILP siam tumtu chu lo sign sak man pawisa ît ringawt lo leh, inhmaizah ringawt lovin, ram hmangaihna dik tak lantirin, a diltu chuan vai a mamawh tak tak em tih hi dik takin chian hmasa ṭhin se la, kan felfai sawt ang. Vai tam belh zelna tur kan phalrai zel a, an sahimna tur kan ngaihtuah a, kan ngaihtuahsak zel si chuan, ‘Kan ramah vai an tam lutuk' ti ti tur kan ni lo.
Village census leh record felfai leh dik, rintlak tak hi engati nge kan neih hleih theih miah loh le! Hei hi Mizorama Mizote hi nuam tak leh thlamuang tak, falfai taka kan khawsak theihna tur ṭha ber a ni asin. Kawng engkima awlsamna leh hmasawnna tur a ni a; mahse, ziaka dah ringawt a, a taka chu record chu kan en thlithlai fo leh si loh chuan eng atan mah a ni leh chuang lo ang.
Chutiang vel atan leh tunlai kan ram thil awm dan hrang hrang avang hian alawm, mahni intihlâr leh hlawkna chauh zawng ni lo, 'Pawl thar huaisen leh hlauhawm tak din a ṭul ta' ka tih fo ni. Tuna kan khawsak dan leh kal dan pangngai, kan sawrkar, NGO leh kan khawtlang hruaitute kal dan ang ringawt hi chuan hlimna leh himna, lungawina, nunho nawmna leh ralmuanna leh faina lamah te engmah kan ni dawn lo. Kan buai tual tual ang a, kan lem tial tial ang a, kan ṭawp tawlh tawlh ang a; mumal lo takin kan khawsa chho zel tawh dawn a ni. Fainaah te, mi hnawksak leh mi chimawm thunun kawngah te, vai leh ram pawn aṭanga lo kal hnawksakho thunun kawngahte leh thil dang, nunhona tihrehawm thei lakahte a tak taka ṭhahnemngai taka bei tur kan mamawh ta ni e.
He ram, hmâna kan Zoram nuam ni ṭhinah hian mi duhâm leh pamham, mahni hmasial leh zaktheilo lutuk te, a ram mite ni lo pawisak nei hauh loa duh duha khawsakna te, faina lama luhlul tlat te, ui khuahkhirh kawnga luhlul tlat te, khawtlang ṭhatna tur leh nunho nawmna tur duh lotu te, mi awm ṭha duh lo leh mi hnawksak te, rûkru leh nun tirâlmuang lotute leh, drug addict leh zu rui chapote vawk lallênna titawp a, ram nuam leh ralmuanga siam leh turin, mi chak, mi dik, mi fing, mi huaisen te kha rawn tho tawh rawh ule.
- K. Hmingthankaia