Written by
- Prof. JV Hluna
Ex-MLA

BIAK IN HLU BIK PAHNIH: Dawrpui Biak In leh AR Biak In

AR Biak In aiin Dawrpui Biak In hi a upat zawk avangin a chanchin han sawi hmasa ila. Biak In la dingah chuan Mizorama Biak In upa ber a ni awm e.

DAWRPUI BIAK IN

Dawrpui Kohhran hi chhungkaw 15 lekin kum 1918-a an bulṭan a ni a. An din ṭan tirh chuan sumdawng leh dawrkai chhungkua vek an ni a, kum 3 chhung chu inah an inkhawm chhawk hmasa phawt ṭhin. Kum 1921-ah vai dawrkai hausa Pu Chhota Lal Seth khan a inah room khat inkhawm nan a pe a, tah hian nghet takin kum 1 chhung chu an inkhawm a. A hnu kum 10 chhung lai chu Saron Veng Primary School, chutihlaia Dawrpui veng chhunga mi tho chu Biak Ina hmangin an inkhawm a. Kohhran member an lo pung ve zel a, Biak In hmun tur ual au deuhvah an zawng ta a, tuna an Biak In hmun hi rakzu siamna hmun a ni a. Hetihlai hian missionary Rev. EL Mendus khan a bial a, a ṭhut chilh bawk a. Ama hovin chulai rakzu siamna hmun chu bawrhsap Pu NE Perry, ICS hnenah khan Biak In hmunah an dil a, a pe ta hlauh mai a. Lawm em emin a hmun laih zawl chu hnatlangin an thawk zui nghal a, zan thla engah te an lai sauh sauh ṭhin.

Biak In sak foundation lung hi kan missionary pali, Rev. EL Mendus, Rev. L Evans (Pu Niara), Rev. Dr John Williams leh Miss Katie Hughes (Pi Zaii) ten April 12, 1930 (Inrinni)-ah an kuta vuan ṭheuhvin an phûm a. Pu Mena hian a sakna tur sum theihtawpin a ngaihtuahsak a. Wales ram khawpui Aberystwyth khuaa Tabernael Kohhran aṭangin Pound 300 leh Welsh kohhran dang aṭangin Pound 100 dang a hmuhsak a. Marble plaques pahnih Biak In hma banga tar tur sap ram aṭangin an rawn pe bawk. Biak In hi Pu Mena design a ni a, a sakna tur hmanrua, lung leh thil dang pawh a ngaihtuah a. PWD hotute leh Commandant sap te hnenah thir leh mamawh dang dilin a tlan kual zar zar ṭhin a. A satu mistirite pawh a vilin a enpui fo ṭhin. Pu Niara (Rev. Lewis Evans), missionary engineer khan a pui hle bawk. Pu Niara hi kum 1929-ah Durtlang Hospital leh Mission in dang sa tura lo chhuak a ni a, September 1936 thleng Mizoramah a awm a ni.

Biak In sak zawh a nih chuan senior missionary Rev. EL Mendus (Pu Mena)-a’n June 26, 1933 (Pathianni)-ah urhsun taka hawngin Pathian hnenah Dawrpui Biak In hi a hlan a. Dawrpui Kohhran hian an Biak In hmasa ber hi a tawn tawnah ṭulna avangin han zauh bawk mah se, a in hlui tichhe lovin an zauh ṭhin a. Tuna Biak In thar lian leh mawi tak an sak dawn khan INTACH pawl chuan a hlui engmah tichhe lova sa turin an ngen a. Kohhran Committee-in ngun taka ngaihtuahin, kohhran mipuite pawh an râwn hnu-ah a hlui ṭhiat lova sak an remti ta a. Biak In thar, lian leh mawi tak chu ṭha takin a hlui ṭhiat lovin an sa zo ta a. Biak In hlui an zauhnate kha ṭhiat vekin, a tira mi (original) ang thlapin a Biak In hmasa ft 60 × ft 20, mi 200 leng chu uluk takin an enkawl zui a. INTACH hotute nen Biak In hlui leh thar chu Dawrpui upate chuan fangin hlim takin thingpui an in ho va, an lawm thu an sawi ho nghe nghe a ni.

Tunah hian an Biak In hluiah chuan Pathianni chawhma naupang Sunday School Department ṭhenkhatin an hmang a, chawhnuah Masihi Sangati in, tlaiah kohhran ṭawngṭai inkhawm nan ṭangkai takin an hmang reng a. Pavalai inkhawm nan pawh an hmang bawk. Dawrpui Kohhran hi an fakawmin an tilawmawm ngawt mai. Pathianin awmpui zel rawh se.

AR BIAK IN

WW Dally, Superintendent of Frontier Police leh a hote mi 400 rual chuan February 25, 1890 khan Fort Aijal sak bul an ṭan a, chu chu Aizawl din ṭan ni-ah pawm a ni. Kum 1893 khan Assam Military Police chu Silchar aṭangin Aizawlah sawn an ni a, North Lushai Hills Military Police tia an hming thlak a ni. Kum 1898-a Mizoram chhim leh hmar suih fin a nih khan Superintendent pakhat Maj. J Shakespear-a chu Mizoram pumpuiah bawrhsap hmasa ber a ni a, Aizawl chu a ṭhut hmun a ni. Lunglei leh Aizawla sipai pawh an infin a, Lushai Hills Military Police Battalion tia vuah an ni leh a, 1917 khan 1st Lushai Hills Assam Rifles Battalions tih an ni ta.

Kum 1924 khan sipai tlem azawng awmte chuan an hotute hnenah Krismas lawm ve an dil a, mahse, an officer-te’n an phalsak lo va. Kum 1925 Krismas erawh chu Mizo mai ni lovin, Lammualah missionary zawng zawng leh sipai officer te nen an lawm ta a. Sipaiah Mizo an la tlem em avangin hemi ṭuma an thawhlawm chu Rs 65.50 chauh a ni.

Kum 1928 aṭang chuan Hav. Bawihchhunga hovin Chawlhni apiangin inkhawmna an nei a, hmun nghet an neih loh vangin Drillshed-ah te, Sipai Sikulah te, a remchang apiangah inkhawmin, Mission Veng leh Dawrpui pastor-te’n a chhawkin an inkhawmpui ṭhin. Sacrament inkhawm erawh chu Mission Veng Biak Inah sipaite hian an pan ṭhin. Kum 1935 aṭang chuan Hav. Pakunga’n inkhawm a ho ṭhin a. Biak In neih ṭul an ti em em ta mai a, Commandant hnenah an dil ṭhin a. Kum 1937 aṭang chuan Lammual chhim tawp lama in pakhat chu Biak In atan hman a phalsak ta a. February 7, 1937 chuan an chapel tura building commandant-in a pek chu Rev. David Edward (Zorema Pa/Eduara)-in a hawng a, Hav. Pakunga’n inlawmna thu a sawi. Mahse, Indopui II-na a lo chhuah khan sipaite chu Aizawl pawnah leh, a tam zawk phei chu Zoram pawn lamah tirh chhuah an nih tak vek avangin inkhawm tur an awm lo va, a ram leh ta rih a.

Vanneihthlak takin Capt. JS Halliday (Pu Saptea) chu kum 1947-ah Assam Rifle Battalion Adjutant-in a rawn awm hlauh mai a, a sipai hote’n Biak In neih an duh thu an thlen chu a ngai pawimawh em em a. AR luah chhungah hmun rem an zawng a, a awm hleihtheih loh avangin an area pawn kawngpui tlak lam hmun awih deuh chu a ruak tih an hria a, Bawrhsap LL Peters, ICS hnenah an dil ta a. Ani’n a lo phalsak hlauh mai a ni. Thil lawmawm tak mai chu, kum 1948 January thlaa Biak In hmun laih hnatlang an neih hmasak berah an Commandant Lt. Col. MM Hazarika chu phur takin a tel ve a, lei a chek hmasa ber nghe nghe.

Phûr takin Mizo sipaite chuan an thawk zui a, a lei laih leh leivûng paih te, a in sakna tur hmanrua lak khawmte chu hnatlang (headload) vekin an zo thei thuai ta mai a. Contractor Thanzauva, Chaltlang chu an saktir a, kum 1950 chuan contractor chuan a sa zo ta der mai a. He Biak In lo awm theihna leh tihpuitlin a nihnaah hian Capt. JS Halliday te, Hav. Thanseia QM te, Hav. Maj. Thangruala te, Sub. Pakunga te leh Sub. Bawngtea te hian a hmun dil hmuh aṭanga a sak zawh thlengin hma an hruai tluan zak a, an thawh hlawk em em a ni. Dawrpui Pastor Thanga’n November 24, 1950 khan Pathian hnenah hlanin a hawng a. A hlan ni chuan Battalion Commandant te, officer leh JCO awm zawng zawngte leh an nupui fanaute nen hlim takin an inkhawm a, tualchhung aṭangin Kristian inkhawm ve pawh ṭhahnem tak an awm. Assam Rifles an chhuah tak hnu hian Mizo Synod-in an enkawl zui dawn niin an sawi.

- Prof. JV Hluna, Ex-MLA