Written by
- Rinfela Zadeng

Sakhua leh mihring



Mihring nuna bet tlat, mi sual ber leh mi ṭha ber pawhin kan kalsan theih loh chu sakhua hi a ni a, mi pangngai tawh phawt chuan kan buaipui vek awm e. Sakhua hrim hrim pawh tam tak a awm a, sakhaw nei miah lo ram leh hnam hi khawvelah kan awm lo hial mai thei. Mi fing leh mi â te pawhin kan phak tawk ṭheuhin sakhua hi kan buaipui a, khawvel leh a piah lam thlenga mihring nihna hril theitu a nih avangin kan buaipuia kan nunpui tlat hi a mawh lo e.

Sakhua leh inbumna

Heti tak maia sakhua kan buaipui hi mi fing tam takin ṭha an ti lo a, Pathian awm ring lote phei chuan inbumna lian tak leh mihring nun tibuaitu lian tak niin an hmu fo reng a. Sakhua hi ruihhlo ang maia a ngawl veia mihring nun tichhe vektu anga ngai pawh an awm nuk reng a nih hi. German philosopher Karl Marx pawhin sakhua chu mipui tana ruihhlo ang mai a ni tiin a sawi. Sakhua hian mi retheite tawrhna leh hrehawmna chu remchangah lain inhnemna atan a hmantir a, lungawina an neihna turin sakhua hian a bum niin a ngai a nih kha.

Voltaire pawh khan hriatna leh ngaihtuahna fim (reason) thup bo a, sakhaw hminga pawisak neih lova nunrâwnna leh buaina chawk chhuaktu lakah fimkhur a ngai, tiin a lo sawi daih tawh a nih kha. Friedrich Nietzsche chuan, sakhua hi mi chak lo leh mahni intodelh zo lote thuhnuaia kûnna (slave morality) tiin a sawi bawk. Kum 2006-ah khan Richard Dawkins ‘The God Delusion’ pawhin Pathian hi inbumna mai mai a ni e, tiin lehkhabu a siam a, maktaduai tam tak a hralh a nih kha.

Khawii sakhua ber nge?

Khawvelah hian sakhaw tam tak a awm a, a zuitute chuan dik kan inti ṭheuh bawk. Primal Religion-ah chuan sakhua chu hnam bil emaw, chi bilin emaw an rin leh an biak, an zui sakhua kha a ni a. Kan pi leh pute pawhin Kristian kan nih hma khan chutiang sakhua chu neiin anmahni tawkah an lo inawi tlei ve a, bawlpu leh sadâwt te pawhin dinhmun pawimawh tak an luah a nih kha. Khawvela sakhaw lian tak takte chu – Hindu, Kristian, Islam, Buddhist, Juda leh a dang tam tak an awm a, kan sawi vek seng lo ang. Pathian pakhat chauh leh pathian tam tak bia sakhua kan la awm zui bawk a. A ring duh lotu tan chuan sakhua hi inbumna ni mai âwma mawi leh buaina tam tak min thlentu anga ngaih mai pawh thil awl tak tur chu a ni ve reng reng mai. A hlawm lian pui pui kan tar zingah pawh khian chi hrang hrang kan lo la awm leh zel a, Kristian sakhaw zuitu zingah pawh pawl hrang hrang kan la awm zui a nih hi. Chuvangin, ngun taka ngaihtuaha rinhlelhna nena thlir phei chuan sakhua hi mihring nun tibuaitu leh kan nihna tur min nihtir phak lo khawpa kan nun chelhtu a nih thu philosopher hoin an lo sawi ve fo te hi a dikna chen tam tak pawh a awm ve ang.

Mihring rilru leh Pathian

Hman fing kan ni emaw, hman mâwl kan ni emaw, tu emaw pawh lo ni ila, kan rilruah hian Pathian hi a awm tlat mai a, kan rinhlelh tur leh kan rin loh tur tal pawhin Pathian hian kan rilru hi a luah a ni tih chu kan hre vek awm e. Chumai bakah, chuan Pathian ringa a nun hlantu leh a nun leh rilru zawng zawnga Pathian ringtu nunah chuan thilmak leh Pathian hnathawh tam tak chu kan hmu leh bawk si a, dâwt a ni e tiin hnawl ngawt theih a ni lo bawk. Pathian awm ring lote pawhin a tawpah chuan Lal Isua hming bawk hi kan lam zin pawl leh kan rinhlelh, Bible Thianghlim bawk hi kan chilh nasat leh a awihawm lohna tur kan zawn nasat ber chu a ni leh ṭhin.

Mahni inngaihtuah thei, a chhia leh a ṭha hre tura theihna leh ngaihtuahna nei mihring kan nih miau avangin kan awm chhan leh kan hma lam leh kan thih hun tur ngaihtuah thei kan ni miau a. Chuvangin, zawhna kilkhawr ber ber leh a bulṭhut rât hi kan inzawt a, kan inchhuiin kan infiah ta awn awn mai a nih hi. Pathian hi – subject – awm miah lo ni ta se, kan buipui ang em? Thil awm miah lo thil dang – subject – hi kan buaipui reng em tih te hi zawhna lian tak a ni awm e. Chuvangin, kan pianpui rilrua (innate idea) Pathian a awm tlat hi Pathian inpuanna (devine revelation) a ni lo tiin huai takin mi fing tak tak hian min hnial ṭhin mah se, khawvelah hian a pawm thei lo hi a tam zawk, Pathian ring tlattu (theism) kan ni zawk zel a nih hi.

Thlarau Thianghlim

Pathian a awm loh thu leh inbumna mai mai a nihna thu leh hla te, lehkhabu ropui tak tak leh thuziak ril leh fing tak tak te, science thiamna hmanga finfiahna tam tak a awm tawh chung pawh hian mihring rilrua Pathian awm tlat nuaibo ṭhak thei khawpa lehkhabu ropui leh finfiahna ṭha hi kan la hmu zo lo zel chu a ni. Mimal nunah leh tu emaw thil tawnah rinhlelhna leh Pathian awm rin lohna te chu a awm ngei a, chutianga nung pawh chu kan awm a ni tih Mizote zingah ngei pawh hian kan awm tih erawh chu phat rual a ni lo. Chutah chuan Pathian kan rin zelna tur leh Pathian hnathawh te hrethiam zel tur te, Pathian hi a nung (living being) a nihzia hre tur chuan Thlarau Thianghlim hnathawh changtu nih a pawimawh ber niin ka hre ṭhin.

Mi fing leh keini aia hre zawkte thu leh hla aṭanga Pathian a awm loh thu an sawina thu fing leh ril tak takte hi ngun taka kan chhiara kan zir chuan, Thlarau Thianghlim hnathawh hi an chang lo tih kan hre vek awm e. Chu Thlarau Thianghlim awmpuina leh ṭanpuina changtu nun neitu chuan Pathian hi a nung tih a hmu a, a nunpui a, a thihpui ṭhak ngam tih kan hmu bawk. Pathiana a nun zawng zawng nghattu chuan awmpuitu nung a nei a, inchhirin he khawvel hi a chhuahsan ngai hek lo tih kan hmu. Bible aia mihring nun hnehtu lehkhabu dang hi a la awm lo ti ila thu uar lutuk kan ni awm lo e.

Philosopher leh scientist, Pathian awm ring lo mi fing tak takte pawh hian mihring hriatna leh ngaihtuahna hi tawp chin nei, thil zawng zawng hre vek lo kan nihna hi an pawmin an hre chiang em em a. Chuvangin, Pathian khawngaihna leh a hnathawh dan te, kan chunga ro a rel dan zawng zawngte hi he khawvelah hian tu mahin kan hre fiah zo ngai dawn hek lo. Chutihrual chuan, Pathian chu a awm a, a nung a, a duh dan dana roreltu Pathian a ni. Chu chu logic emaw, science thiamna hmangin emaw, mihring finna hmangin emaw kan hre fiah zo vek ngai lo ang.

- Rinfela Zadeng