Written by
Zaia Infîmate
TIH-MIZO
Kan tu leh fate'na A Aw B aia ABC an thiam tâk hnu hi chuan kan ṭawng hian a takna leh a thianghlimna chu Sap ṭawng lakah a hloh tial tial ta mai. Mahse, han tih vak ngaihna erawh a awm hran lo.
Sap ṭawng hi chu changkanna-ina a ken tel ve a ni miau a. Kan duh emaw duh lo emaw, changkan kan duh a, mi ruala kê pen ve kan duh a nih chuan Sap ṭawng thiam hi kan tihmâkmawh a ni. Vairengte pêl tawh chin chuan 'eng a' tih ṭawngin ramri a pêlh thui lohzia kan hre ṭheuhin a rinawm. Hna sâng kan tih- All India Service-a han lût tur paw'n zawhnate A Aw B hmanga han chhân tur a awm eih lo. Tuipui râl lama hna zawng duh tan phei chuan 'eng a' hmanna tur a vâng lehzual ang.
Mit leh beng nei zingah A Aw B aia ABC-in thil a tih theih zawkzia hi chu - fâte tana thil ṭha duh, an hmakhaw ngaitu tawh phawt chuan kan hre chiang viau. Mizo ṭawng sawi mawia hmangaih viau nia langte pawh hian an fâte hi pawl khat aiin Narzari (Nursery) hmanga lehkha zir ṭanna hmun; "pâng aw inzial inzial" tih aia "humpty dumpty sat on a wall" sa chunga nun bul an ṭanna hmunah ngei an kaltir vek mai. A thei deuhte phei chuan chingal leh saum-in a thlen phak lohna ram - Vairampur leh Tuipui râl thlengin an fâte an tir liam ṭhin. Sap ṭawng hi chu duh lo sateh mah ila, kan pindan chhung ril, kan mut hmun titi-na thleng hian a inzep tel ve zel dawn. Chuvangin, khaw dang sial anga lo en mai lo a, kan se huanga kan khalh luh thiam hi a pawimawh zawk hle niin a lang.
Hmasawnnain a ken tel thil tam tak a hming kan la hriat ngai reng reng loh a rawn chhuak reng a. Chûngte chu Mizo ṭawng ngeia lo sawi zel duh pawh ni ila, an hming tur han phuah sên pawh an ni lo. Lo phuahsak ta zel pawh ni ila, zawm a hlawh tak tak a rinawm lo! A chhan chu Sap ṭawng ngaihsânna, Mizo ṭawng aia changkâng bik riau ni-a hriatna hian min la kiansan thei tak tak lo. Min kiansan kherin a rinawm bawk hek lo. Kan hming sak dâna 'Dengzaṭhuami' tih aia 'Brenedette' mawi kan tih zawk tlatna ringawt pawh hian a tichiang. Chu loah mit keu ṭan tirh aṭanga ABC aṭanga zir ṭan, sikul kal hun chhung zawnga 'what is your name' tih hlir hmang ṭhin tan chuan Sap ṭawng nen loh theih loin an inchul nêl dawn chiang sa. Chuvangin, ṭawng humhalh awlsam dan ber chu kan chingal hmanga lo thlawr fîm a, kan lei-ina a lam thiam dan anga lo her rem hi a ni. Hetianga hnam dang ṭawng mahni tapchhak zawla mei lum lo ai tir ve hi Sapho-ina an ṭawng tam tak an chher chhuah dan pawh a ni.
Sap ṭawng (modern english) hi: German, Latin, Grik leh ṭawng dang dangte aṭanga lo piang, an sap-saum hmanga an um thianghlim, an ta neih tak daih tam tak a awm. Entirna tlem azawng han tar lang ila:
1. School (Sap ṭawng) =
Schule (German) = Schoola (Latin)
2. Olive (Sap ṭawng) = Oliva (Latin)
= Elaiwa (Grik)
3. Nominate (Sap ṭawng) = Nominare (Latin)
4. Agriculture (Sap ṭawng) = Agricola (Latin)
5. History (Sap ṭawng) = Historia (Grik).
Hetianga ṭawng siam danglam, anmahni ṭawnga an siam rem, an ta neih tâk hi tam tak a awm. Chutiang bawkin keini pawhin kan ṭawng kan humhalha kan tihhausak theih nân chuan hnam dang ṭawng, kan
ṭawng ang maia kan hman nâl tawhte hi kan Mizo awphawi, A Aw B hmanga kan her danglam thiam a ngai. He'ng hnam dang ṭawng, ka uite duat lai ang maia kan chul nêl tawh ang chi-ah hian saum tât ta zelin, kan bai belah hian thlak ta hmiah hmiah mai ila, kan ṭawng tihhauhsakna ni pah fawma hnam dang ṭawng kan ei ral zawk theihna tur a ni.
Kan bai belah thlak duh lo pawh ni ila, kan deep fry leh fried rice-ahte hian an tel ve zel dawn tho tho. Chuvangin, he'ng hnam dang ṭawng, kan hman tlângnêl tawh sâ te hi an thianghlimna pawlh dalin kan A Aw B mila lo her rem leh kan lei-ina a lam thiam dan ang zawnga lo siam rem hi a ṭha mai zawk niin a lang. Entir nan:
1. Technology = Teknawlawzi
2. Referee = Rifiri
3. Helicopter = Helikawptar
4. Computer = Kawmpiutar
5. Perfume = Parfím
6. College = Kawles
7. Polythene = Pawlithin
8. Necktie = Nektai
9. Passport = Paspâwt
10. Xerox = Zerawks leh a dangte
Hetianga Sap ṭawng, A Aw B hmanga lo siam rem mi nawlpui chu kan pawm dawn lo chiang sa! Ui êk zawrh ai pawha hralh kal lo tur a nih chu ka ring. Mahse, engtin nge thumal kawi hnih khat lek pawh kan chhah chhuah hlek apianga ABC hmanga rem khawm hawrawp kan telh zelna khawvelah hian kan A Aw B hi a damkhawchhuah ve ang tih erawh chîk taka ngaihtuah ve a ngai.
Chuti a nih loh chuan kan thu sawi leh ziah apianga Sap ṭawng - themtleng te zawk ang maia lo inrawlh ve sek ṭhin hian kan ṭawng hi a la chîm ral mai ang tih pawh a hlauhawm hlel lo e. Ṭawng humhalh chungchangah hian Sap ṭawng tel loa Mizo ṭawng ngei hmanga humhalh hi chu duhthusam a ni, a theih chin china Mizo ṭawng ngei hman hi kan duh ber tur chu a ni bawk. Mahse Sap ṭawng hian dan rual lohin min chím a, min hual bet a, duh lo chung pawha kan hnar hleih theih loh thil a ni tlat si. UPSC leh SSC ekzam-ah hian Mizo ṭawngin zawhnate siam a nih hma loh zawng chu Sap ṭawng nen hian inngai lo chung pawhin kan la inkuah tlat a ngai rih dawn. JF-a 'English-Lushai (Lusei) Diksawnari' pawh hi hralh chhuah a la ni zel bawk ang. Chuvangin, Sap ṭawng hi khaw dang sial anga lo en mai loin, kan tual laiah, kan chi ngei hi liah tirin kan saum lo tât ta zel zawk ila a ṭha mai lo'm ni.
Ṭawng ral han tih hian 'tukṭhuan' tih aia 'zing chaw' kan hman avang hian a ral lo ang. Mahni ṭawngin ama ṭawng vêk a chîm ral thu va awm suh. Mahse, hmanlai pi-pûte lo hman ṭhin dan ang chiah kha ṭawng dik nia ngaitute tan erawh awlsam taka lem a har viau maithei. Ṭawng hi 'thil nung che thei' a ni tih chu kan hre vek awm e. Tichuan, ṭawng hi a thi a, a thar a piang zel ṭhin. Chu vang tak renga Sap ṭawng pawh: Old English, Middle English leh Modern English awm pawh a ni reng a. Chuvangin, ṭawng humhalh thu-ah hi chuan ṭawng thar leh ṭawng lêr lo piang ang chi hi lo hnualsuat ngawt chi niin a lang lo. A duh chuan, "Tukin zinga YMA thu puan kha ka hre chiang hauh lo mai; min lo hrilh hre teh" an ti ang. "A te vang, ka hrilh pít/ nguar lo ang che" tiin a duh leh a chhâng mai ang; Sap ṭawng tel loa sawi theih a nih phawt ahnu. Cheraw Kân 'Bamboo dance' ni ta daih te, Phawngpui Tlang 'Blue mountain' ni ta daihte ai chuan a pawi khawih a na lo zawk hrim hrim.
Mizo ṭawng leh Mizo ṭawng insíktir reng ai chuan Sap ṭawng hi kan do tur zawk a ni. Chhun chaw ni loin chawchhun tih vel aiin Sap ṭawng hian Mizo ṭawng hriselna hi a khawih pawi zawk. Mahse, Sap ṭawng hi ralpui phiar ang zawnga han do hneh rual a nih lo. Chuvangin, Sap ṭawng hi pawlisi leh tektik dang hmanga do mai chi niin a lang. Sap ṭawng do nana pawlisi ṭha ber chu NLUP leh SEDP ni loin 'Tih-Mizo' hian a nih a rinawm.
- Zaia Infîmate