Written by
- Davis Hriatpuia

Corporate Colonialism leh DuhAmbani Thuneihna inchherchhuan kualna chu



Thuneihna hi tute kut zâlah nge a tlak? Eng vangin nge ka pa Thanga aiin ka pu Hrangkapa kha a thu zawk tlat a, a pawimawh bik tlat, tih hi hman aṭangin chhânna pek a, zawn chhuah an lo tum tawh ṭhin. Democracy – mipui rorelna kan tih chhungah pawh hian mipuite’n ro an rel tak tak em, mipuite’n thutlukna an siam tak tak em, tihte hi chîk taka en a ngai. Kum 2019 khan Modi-a sawrkar chuan CAA, 2019 an pawm a, India ramah dodaltu tam tak an awm a nih kha. Mahse, CAA kha sût leh a ni chuang em? Hnai lo e! Heng politician-te hian mipuite aw hi chu mêna thlak an tum hram hram ṭhin. State leh Union budget an siamahte hian mipuite’n dêk pawh kan ti ngam em, ngam pawh ni ila awmzia a awm ang em, bang biak ang chauh kan ni dawn tihna a ni mai em, tihte hi kan ngaihtuah ngai em le? Heng thuneihna inchherchhuan dan hi hre thiam turin chik taka kan ngaihtuah a ngai a, kan hriat thiamna turin hmanraw pakhat C. Wright Mills-a ‘Elite theory’ hi han hmang chhin dawn teh ang.

He theory hian tarlan a tum ber chu khawtlang emaw, ram emaw inrelbawlnaah hian mipuiin thuneihna inang kan nei vek lo. Thuneihna tak tak chu mi tlemtê, thiamna nei sang bik, hausa bik, leh hruaitu dinhmun chelhtute kutah a infawm khâwm vek tih hi a ni. He ngaihdan hi Vilfredo Pareto leh Gaetano Mosca te khan an lo vawrh chhuak tawh a. Mahse, kum 1956-a American sociologist C. Wright Mills-a’n The Power Elite tih lehkhabu a tihchhuah khan vawiina democracy kalphungah hian mipui lakah thuneihna leh mawhphurhna awm loin, mi tlemtê kutah a awm thei a ni tih chiang takin a rawn tarlang. Tunlai kan khawvel thil thleng – democracy hmang anga lang si, mahse, mi tlemtê (mi hausa, politician leh khawtlang mita ṭha leh zahawm) kuta thuneihna innghat tlat hi kan hriat thiam a ngai reng asin.

Pu Mills-a Power Elite chu

C. Wright Mills-a’n The Power Elite a rawn tarlan hian thuneihna hi hmun thumah a ṭhen a. Chûngte chu–sumdawnna lian enkawltu te, ram hruaitu te leh sipai hotu lian leh râl rel thiamte an ni. Mills-a ngaihdan chuan pâwl pathumte hi engtik lai mahin an inmual vawm hran ngai lo, an mawng zawm tlat. Mi thuhmun, hmun hrang hranga thuneihna chelh tlat an ni. Entir nan, sawrkar hruaitu hlui kha sumdawnna lian board member-ah a ṭhu leh a, sipai hotu chawl tawh kha ralthuam siam chhuahna hruaituah a ṭang leh ṭhin. Hetiang hian thuneihna chu a vir kual reng. An fate lehkha zirna hmun a inang a, hmun nuam leh changkang takah an kal tláng a, an innei tawn a, chu vang chuan an ngaihdan leh an duh dan a inang tláng vek ṭhin. Pu Mills-a thlirna tlángah chuan mipui hian vote chu kan thlak ve ngei, mahse, a takah chuan democracy-ah mipuite hi thutlukna siamtu kan ni emaw kan intih laiin, infiamna thlirtu ang chauh kan ni. Infiamna chu a khelmual (political arena)-ah mi hausa, politik khelmuala che tla te, pâwl hruaitu, sipai hotu leh khawtlang mita mi zahawm leh challangte’n (power elite) an khel a, mipuite chu a pawn lam aṭanga lo au leh lo thlirtu kan ni ve chauh.

Billionaire-te’n lal lai par an tlanna America ram

America dinhmun kan thlir hian C. Wright Mills-a thlirna kha a takin a thleng tih kan hmu thei. Kum 1950 chho ai khan tunah hian hausa leh rethei inkar a zau tawh zawk. American sociologist Heather Gautney-i’n Jocobin Magazine-a a tar lan danin, America-ah billionaire pathum chauh hian ram mipui retheite chan tur chanve aia tam sum leh pai an hum khâwm ang a ni a; hei hi a ni Mills-a sawi mi hausa tawntáwte thuneihna chu! January 6, 2021-a Capitol Hill luhchhuahna thleng pawh kha mipui lungawi lohna leh anmahni nunah thuneihna nei lo anga inhriatna (alienation) vanga thleng ni mah se, hetiang lungawi lohna hi elite dang (politician leh media)-te’n anmahni hlawkna atan an lo pusum tel leh, media lian tak takte hian mipui ngaih dan an chherchhuan kual vel a. Chuvang chuan mipuite chu duh thlang thei tura inngai siin, power elite-te duan kual sa chhungah chauh an tal a ni lek fang.

India rama thuneitute

India ram democracy-ah hian C. Wright Mills-a Power Elite theory hi chiang takin a hmuh theih a, a bik takin thuneitu leh sumdawng lian inthlun zawmna (crony capitalism) hi a thûk hle. Pu Mills-a’n ram hruaitu leh sumdawng lian inthlun zawm tlatna (interlocking directorate) a tih nen a thlum a al ei za an ni. Electoral Bonds chungchangah khan Common Cause leh CPIL ten Supreme Court-a thu an thlen (W.P.(C) No. 266/2024) danin, sumdawng liante’n political party-te sum an pek dan hi “Sum ka pe ang che a, project min pe rawh,” tiin bang phênah inremna (Quid Pro Quo) an siam ṭhin. Common Cause India-a State Bank of India (SBI) tar lan danin, sum tam zawk hi party lian hnenah lutin, sawrkar project lian leh licence te chu chûng sum petute hnenah bawk a lût leh ṭhin. Hei hi Oxfam India Survival of the Richest report (2023)-in India rama mi hausa 1% hian ram mipuia rethei dinhmuna dingte chan tur 50% aia tam sum an kawl khâwm tih a tar lan nen a inhne rem hle.

Common Cause (2019) data-in a tar lan danin, Supreme Court judge 79% chuang hi upper caste an ni a, media lian tam zawk pawh corporate (Reliance/Adani) leh heng chhungkaw tlemtê kutah hian a awm vek a. Officer lian (IAS/IPS) leh sipai hotute (S. Jaishankar, Hardeep Singh Puri, Ashwini Vaishnaw adt) pension hnua politika an luh zut zutna hian thuneihna chu hmun pakhata vir kual reng a nihzia a tichiang. Hengte hi mi tlemtê kuta thuneihna awm vawn himna hmanrua structural inequality kan tih — khawtlang inrelbawlna, dan leh hrai leh institution (sawrkar, zirna in, leh sumdawnna) hrang hrangte’n mi tlemtê tana hlawkna leh mi tam zawk tana harsatna an siamna kalphung leh sakhat tak awm tlat chu a tichiang thei ang.

India ram hi khawvel economy-ah a sang a, mahse, hei hi ‘Growth without development’ kan tih, hmasawnna hming pu si, mipuia thleng si lo a ni mek. Economy kan sawi hian sawrkar hian Macro-Success emaw GDP (Gross Domestic Product) – ram chhung sum lak luh zawng zawng chauh emaw a en ṭhin. India ram hi khawvel economy-ah a lian ber pangana a ni kan tih hian ram hausakna chu a pung ngei mai, mahse, chu hausakna chu mipuia sem rualna emaw, thuneihna (economic power) tak tak emaw a awm lo; chu chu mit ngeia hmutu, a taka temtute vek kan ni. Macro-Success-ah hian India ram tan mi hausa tawntaw an lo piang a, billionaire thar pekin an awm ta. Rorelna chu an koki-ah a chuang a, an hmingah chuan mipui nawlpui chan ai ei raltu chak-a, chatuana ram thununtu an la ti dawn si a. An ram a zau zel a, an ram zauhah chuan mipui nawlpui inhlawhfaknain tâwpintai a nei lo ang. Ni e, corporate profit a san avangin GDP a vawrh sang ngei alawm. Mahse, micro-failure lamah erawh mipui vantlang, lo neitu leh inhlawhfate lak luh a pung ve lo, thil man a san zel si avangin mipuite chu an rethei tual tual zawk a ni.

Corporate Colonialism leh DuhAmbani: Zoram hmabak hi eng nge ni ang?

Vawiin kan Zo tlang ram nuam dinhmun thlirtu tan zawhna lian tak chu – kan sawrkar hi mipui thlan tlin ni mah se, a phênah hian mi tlemtê hausa tawntaw, C. Wright Mills-a’n ‘Power Elite’ a lo tih takte dawi âtna hnuaiah kan tal mek a ni lo maw tih hi a ni. Khawvel leh ram tan pawha sûlhnu nei lem lo mi hausa tawntaw fapa pian cham lawmpuinaa kan sawkar hruaitu leh ṭhalaite fatu leader-ah an ṭang ta mai hi mit a va tikham em! Pian cham an lawmpui chhan hi sawi ngai loin a chhan kan hre thiam ṭhup a nia. Mi hausa mawng liak duhtute hi literachar-a ṭhahnem ngai inti cafe pakhat neitu te, ‘Zoram thar din kan tum e’ titute zinga mite leh hnam tana ṭhahnemngai inti pâwl ṭhenkhat hruaitute fatu-ah an ṭang ta mai hi a lungchhiatthlak! An zahpuiawm! Zak miah lo a, an hming faka rawn la lam duh lah bo lo.

Heng thil thleng hi corporate hoin sawrkar an thununna ram kan zawh ṭan a ni tih lantirtu a ni. Mizoramah hian ‘DuhAmbani’ (Duhoma + Ambani) kalphung, sawrkar hruaitu leh sumdawng lian (Reliance/Ambani) inmawng zawmna a thlen chuan hmasawnna hming hmanga ram chhuhsakna (land grab) hi an hlawhtlinna hmanrua a ni dawn tih hi thil chiang reng a ni.

British-American professor David Harvey-a’n ‘Accumulation by Dispossession’ a lo tih, corporate-te’n an hlawkna atan mipui vantlang ram leh thil neih laksak hi an kalphung, thawnthu hlui an inhrilh chu a ni reng ṭhin. Adani Group-in Chhattisgarh rama coal mining tura an ram ṭha lai Hasdeo Arand an tih sawrkar thurualpuia an laksak kha sual entir nan min pui tura ṭha tak a ni ang. Tualchhung mi Adivasi te ram an laksak bakah, thing nuai chuang an kihsak. Sawrkarin ‘No-Go Zone’ tia a lo puan tawh hmun pawh Adani hlawkna tur a nih avangin dan her danglamin an rûn lui a nih kha. He ram neihsakna tenawm tak hi Mizoram forestry leh bamboo sector-ah Reliance leh Adani te kan luhpui chuan kan hmachhawn ve mek tur chu a ni tih hi engtin nge an mawng liaktute hian an phat mar ang le? Kan ram leh hnam humhalhtu Sixth Schedule rights hi an sum thiltihtheihna hmangin an rawn rûn thei a, vawiina loneitute hi anmahni ram neitu ni tawh loin sumdawng liante hnuaia inhlawhfa (wage laborers)-ah an chhuah hma loh chu an châwl dawn lo. Chumi hre chiang turin corporate-te chet dan sulhnu hmuh tur tam tak hian a tichiang tawk tawh viau e.

Corporate ho hian mi an rûnna hmanrua atan thil thlawna sem leh ṭanpuina (charity) hi an AK47 hman thiam berte zinga mi a ni. He hmanrua hi Greek hote’n Troy an luhchhuah theihna tura Trojon Horse an hlan ang kha a ni a. Tunah pawh sum leh thilpek chi hrang hrang, 4x4 Camper leh rimawi hmanrua donation hmangin YMA leh kohhran hruaitute an thlem lungawi a, he soft power dawi âtna hian sawrkar hruaitu leh ṭhalaite a chhâi vel mek. Ambani fapa pian cham lawmpuina poster leh video reels hial siama kan minister-te an phí cheng mai hi rilru neihsakna rapthlak tak a va ni em! India rama news agency lian leh media lian (PTI, ANI, Times of India, Mid-Day, adt.) te chu he campaign-ah hian an phusa hle. Media hi thu dik puangtu (fourth estate) ni loin, corporate ho advertisement leh PR hmanruaah an chang zo tawh tih tar langtu a ni hial lo maw?

Bible-in ‘Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul’ a tih angin, patling ṭhan kin tawh sum hmanga dawi mektute hian hmasawnna ni loin mi tlemtê, khawtlang mita mi zahawm leh challangte kuta hlawkna luhna leh mipuite thuneihna nuai bona an rawn paipawn tel ngei ang. Corporate ho hian dan hi mipuite thunun nan chauh an hmang, anmahni erawh dan chungah an leng thung. India sawrkar hian Reliance leh Adani ang corporate lian ho bat nuai tam tak chu Non-Performing Assets (NPA) hming hmangin a ngaihdamsak a, mahse, mipui nawlpui retheite loan erawh an in leh lo chhuhsak hial khawpin an nawr tlat si. Sal neihna kha eng tik emaw lai kha chuan ram tinah dan anga phal a ni ṭhin. Zo fate pawh ‘bawi’ neih kha kan hnam dâna phal a ni a, British sawrkar khan dan angin an pawm bawk. Mahse, danin a phal avang khan mihring leh mihring inlei leh inhnehchhiahna kha a dik tihna a ni lo. Chutiang bawk chuan corporate lian ho hian mipuite ram leilung rah chhuah laksak nan hian dan hi hmanruah an hmang thiam hle. Sawrkar atangin permit leh license an la a, environmental clearance an nei bawk ang. Mahse, khawtual mite duhthlanna leh an neih chhuhsakna a nih tlat avangin, dan chhungah thiam chang mah se, an dik tihna a ni chuang lo. Mihring dikna chanvo aiin sumdawn nana hlawk an dah pawimawh hmasa tlat.

Sal nei hun lai khan sal neitu khan a sal kha ‘In leh lo ka pe a, ei leh bar ka pe,’ tiin thiam a inchan ṭhin. Mahse, sal khan duhthlanna zalen a nei lo. Vawiina corporate hoin ‘Hmasawnna kan rawn thlen ang, inhlawhna kan siam ang,’ an tih hian tualchhung mipuite chu dawi ât an tum tih hi beng nei chuan hre rawh se!

Mizoram economy hmasawn nan corporate lian ho thawhpui tura rawtna hrang hrangte hi chik taka a dik tawk lohna hai lan a ngai. Agriculture leh food processing-ah Adani Wilmar leh Nestle te kan lawm luh chuan, loneitute tihhmasawn aiin anmahni hlep (monopoly) an thlir zawk dawn. Loneitu kuta thlai man bituk theihna an laksak a nih chuan tualchhung economy an tichhe zawk ang. India ram hmun dangah phei chuan contract farming hmangin loneitute chu anmahni ram ngeiah hlawhfaah an chhuah a ni hawt mai. Loneituin thlai man a bituk thei tawh lo, corporate-ho bituk sa, a tlawm thei ang bera an hralh a ngai tawh ṭhin.

Forestry leh bamboo lama Reliance leh Aditya Birla te koh luh hian Green Economy hming hmangin kan ram neitu nihna nei tawh loin, an supply chain tana raw material petu chauhah min chhuah a hlauhawm. Hei hi Ecological Imperialism an tih, leilung hausakna hmanga hnehchiahna a ni.

Renewable energy lama Adani Green leh Tata Power te thuneihna pek a nih hian tuichhia leh boruak hi mimal sumdawnna hmunah an chantir ang a, kan tui leh êng rin nan pawh corporate thuneihna kan rin a ngai tawh dawn. Chu tak chu thuneihna mi tlemtê kuta awm, mipui hnen thleng phak tak tak lo kan tih chu a ni.

Infrastructure leh logistics hmalakna L&T leh GMR ho hnuaiah hian corporate tan kawng a sial avangin mipui ram neihsakna a thlen zawk ṭhin. South America leh Africa ram tam takah corporate-ho hian kawngpui lian tak tak an sial a, mahse, chu chu mipui tan a ṭangkai aiin, ram hausakna dâwt chhuahna hmanrua a ni zawk. Mipui ram neihsakna (land acquisition) rapthlak tak a thlen phah ṭhin bawk. Healthcare leh tourism lam thlengin Mizoram hi mi hausa tana nawmsakna hmunah chan a ni ang a, tualchhung mite tan erawh tlawh phak loh ‘elite zone’ a thleng palh ang tih a hlauhawm.

Heng hmalakna zawng zawng hian state rethei zawkte’n corporate an rin chhan tlatna a hring chhuak zual sauh ang a, corporate ho hi eizawnna siamtu aiin, kan ram leilung leh ram mipuite dikna chanvo rap bettu, state budget thununtu an ni zawk ang.

Elite game ata harh chhuakin

Kan ram leh hnam humhalh a ngai kan ti a, chim ral kan hlau a, kan hnam nihna ei chhetu leh pawisawitute ngaihtuahin kan phili buai chûl ṭhin. A tawpah kan thlabar lungphanna leh kan lungawi lohna zawng zawng chu kan kawtkaia inhlawhfa tura lo lut keini ang thoa an rama hnathawh tur tlachham Bhaga leh Silchar vaite leh keini ang thoa ram hruaitute rorelna dik lo buaina zakhua hmachhawn kan ram rawn bêl mektu kan unau raltlante chungah kan bun ṭawk a. Anni chu kan ram tana mi hlauhawm ber angin kan hmu a, harsatna hmachhawn inang, thuneihtute tihkawia awmte ve ve kha kan inbei kan inbei a nih chu! Heti anga puhmawh tur kan hai kual vela mipui nawlpui ve ve kan inbei hi khawtlang mita mi zahawm leh challangte’n an thuneihna an vawn him nan leh mipuite’n kan hmuh loh lama sum dâwt chhuahna tur atana an game khelh a ni zawk. Mipuite’n Bhaga vai leh raltlante kan lo buaipui cheng lai hian, khawtlang mita mi zahawm leh challang ho chuan kan ram dâwt chhuak tura thiltitheihna nei zawk corporate colonialism chu an lo hmachhawn duh miah lo thung a nih mek hi!

Tunah lêm, ram leh hnam hmangaihtu inti leh ram leh hnam humhalhtu intite hian heng corporate rûnna leh leilung rah chhuah (resources) min neihsak theihna hi engvangin nge an hmuh mawh theih hauh loh? An hmu mawh lo chauh pawh ni loin, DuhAmbani kalphung hmanga thuneihna leh hlawkna an insem vang a ni lo maw? Kan Zo tlang ram nuamah hian mipuiin thuneihna dik tak – political power leh economic power chu kan nei tak tak em? Kan neih tak takna turin heng ram tana thawk intite hian an bei em? An bei lo a nih chuan mipui nawlpui hmasawnna leh dam khawchhuahna tur an ngaihtuah tak tak lo a ni ang. Mipuite hi tu game khelhah nge kan thih fo a, kan nun suar ang a chim fo ṭhin le?

Khawtlang mita mi zahawm leh challangte game – mi tlemtê kuta rorelna vir kual vel ata hi kan harh chhuah a hun tawh. Thuneihna hi pâwl leh party emaw, corporate emaw ta a ni lo, mipuite ta a ni a, chumi chu kan sual chhuah a ngai. Khawtlang mita mi zahawm leh challangte leh sawrkar hruaitute hian kan dikna chanvo (politik leh economic-a thuneihna kan neih) hi min hriat chiantir an duh lo; kan hriat chian lohna hi an tan hamṭhatna a nih tlat avangin. Mipuite hi thuneihna nei lo anga kan inngaihna hi heng mite chakna a ni zawk tih hriain harh ila, ram thar – mi tlemtê tana hmasawnna leh thuneihna fawng an chelhna ni lo, kan zavaia mi pawimawh kan nihna, kuthnathawktu leh khawtual mite tana zalenna hmun chu i siam ang u.

- Davis Hriatpuia