Sawrkar kal tawhte khan AMC hi khawpui mite duhsak vanga din an ni em?
(He article hi kum 2016 lam daih tawha “The Frontier Despatch” chanchinbua chhuak tawh, Mizo ṭawnga ka han dah nawk nawk a ni e)
Sawrkar kal ta Congress leh MNF te khan Aizawl khawpui mite min duhsak vang nge sum tam tak dawhthleng atan maia AMC hi lo siam an nih tih hriat fiah nan a hnuaia article hi lo chhiar teh ang u.
Dr. Lalitha Kamath leh Smita Waingankar ten Tata Institute of Social Sciences (Centre for Urban Policy and Governance) zirten an project, “Impact of Infrastructure and Governance Transformations of JNNURM in Small, Medium & Large Cities” tihah tel a ni. He an project-a Aizawl case study an neihna chungchang a ni.
India-a research institute hmingthang tak pakhat atanga mithiam, Lalitha Kamath leh Smita Waingankar ten an zirnaah chuan AMC pian chhuahna leh a lo ṭhan chhohna chungchang thil tam tak an ziak a.
Kum 1990 vel aṭang tawh khan Mizo mithiam thenkhat leh bureaucrat pension tawhte chuan urban governance body siam hi tul an tiin an lo sawi tawh thin. Sawrkar pawh hetiang zawnga hma la turin an lo ngen ve nasa tawh.
AMC hi khatih laia sawrkarte khan hmathlir thui tak leh khawpui rorelna tha tak beiseina sang tak neih vanga siam ni lovin, state sorkar sum lama pachhe tak khan JNNURM hnuaia central sum a hmuh theih nana siam a ni tih an report. Tin, state department-te pawhin AMC din tirhah chuan an thuneihna a nep chhoh zel hlauvin AMC hnuaia function-te pek lo hram hram an tum bawk a ni, a ti.
Municipality Hybrid
AMC siam tirh khan village council (VC)-te chu local council (LC) tih hming pu-in, Mizote rilrem zawng leh hriatthiam sa ang khan khawpui sawrkar, urban govt. structure-ah khan suan luh tawp an ni a. Hetiang sawrkar inrelbawlnaa grassroot level LC ang hi hmun dangah a awm ve lo. Khatihlai VC-te kha local council-a thlak chungchangah pawh khan a hminga biakrawn pawh an ni lem lo niin a lang.
Aizawl khawpui tun anga lian tak a nih hma kha chuan Mizoram hi khaw hrang hrang (chieftainship system)-ah awmin, khaw tin kha lalin an awp a. British sawrkar khan an siam danglam a, chumi hnuah district council sawrkar hnuaiah Mizo Union rorelna hnuaia village council an siam a nih kha.
MNF hel lai (insurgency) hunah Indian Army-in khuate an group khawm a, hei hi sipai tana chet awlsamna (military operation) tur atan a ni ber.
He rambuai nasa tak hian mihring nunah danglamna nasa tak a siam a. Ei leh bara harsatna leh ṭâmpui mitthi thleng ang mai Mizoram a lo hrehawm tak vang khan mi tam tak khaw lian zawk Aizawl leh Lunglei khawpuiahte an pem nasa. Hei hi urbanization lama Aizawl lo tan chhoh hluaina point pakhat a lo ni ta.
Aizawl chu a ṭhang chakin mihring an pung nasa hle. Mahse, development erawh duhthu a sam lo hle a, ruahmanna a that loh vangin rikrum thil lirnghing ang chi atan pawh khawpui him tak leh rem tak a ni thei ta lo.
Khawpuiah hian AMC bul ṭan lai vel khan VC 76 vel an awm. AMC siam tur ngenna hmasa lamah khan municipal body pakhat siam a ṭhain hriatna a awm a, kum 1994-ah Lungleiah Chhimbial Chhantu chuan ngenna an siam chho ṭan a. Kum 1999-ah Aizawlah mi ṭhahnemngai leh sawrkar hnathawk pension tawh bureaucrat leh zirna lama mithiam ten Municipal Steering Committee an din chho a. Kum 2003-ah Municipal Act draft siam a ni a, mahse, politics lam leh administrative support a awm loh avangin a zûzî chho.
Sum tam (JNNURM)
December 2005-ah JNNURM hnuaia sum tam tak a awm chho dawn tih puan a lo ni ta a. Hei hi AMC siamna a bul ṭanna leh ki pawimawh tak a lo ni ta. State sorkarin sum a harsa a, Central scheme hmanga sum hmuh a tum a, mahse, Urban Local Body (ULB) a awm loh avangin a hmang thei lo.
ULB siam chu sum hmuhna tur leh political risk pakhat a ni. Khatihlaia politician, a bikin rorel lamte khan khawpui area kha opposition ṭhatna tak nia an hriat vangin an hlau deuh a, mahse a tawpah chuan sum duhna chuan a hneh a, June 12, 2007-ah Central sorkar leh state sorkar inkara agreement siam a ni. Urban Development and Poverty Alleviation (UDPA) department a lo piang a, Local Administration Department lam thuneihna chu sahthlak chhoh a lo ni ta a, UDPA thuam chak a lo ni chho ta zawk a ni.
Power buaina (Turf War)
AMC siam danah buaina pawh a awm a. LAD chuan VC 76 signature hmangin JNNURM sum hmuh a tum a, mahse, India sorkar chuan ULB (urban local body) a ngai a tih si avangin a hnawl. Chutichuan, VC 76 chu ward 19-ah an ṭhen a, mahse, sawi tawh angin VC-te rawnna awm lovin LC tiin urban local body-ah a dah lut ta vek a ni.
Amaherawhchu, department-te chuan an power an pe ṭha duh nghal mai lo. JNNURM hnuaiah project pali — tui, in sak, kawng leh transport — Rs. 221 crore vel atan AMC chu he project-te implement tu-ah khatih lai kha chuan an phal chuang lo.
- Hruaia Kawlni