LUNGLEI LAMA KOHHRAN LO DIN ṬAN DAN
January 11, 1894-ah Rev. J.H. Lorrain (1870-1944) leh Rev. F.W. Savidge (1862-1935) te chuan Pathian rawngbawlna nei turin Mizoram leilung an rawn rap ṭan a, Aizawl hmunah an khuar a. Pathian thu mai bakah A AW B min siamsakin, ziak leh chhiarah bul min ṭansak a. Ṭhahnemngai taka rawngbawlna an neih mek laiin Mizorama an awm theih hun chhung a tawp a, December 31, 1897-ah Mizoram an chhuahsan leh ta a. Chung hun lai vel chuan Aizawl leh Lunglei inkar kawng lai mektu Khasi Kristian contractor Sahon Roy chuan Pukpui khaw bula Mizo kawng lai hnathawkte zingah chuan Pathian thu a hril ṭhin a. Kawng laiho zinga rawngbawl chu duhtawk mai loin Pukpui khaw chhunga in hrang hrangahte chuan ṭhahnemngai takin rawngbawlna a nei ṭhin a. Ani chu Lungleia Kristian sakhua rawn pu luttu hmasa ber tih a ni a, Mizovin ‘Sonrai Babu’ an ti ṭhin.
Sonrai Babu rawngbawlna chu Pathianin mal a sawm a, kum 1899 a lo her chhuah leh meuhah chuan Rochawnghluta (Zothanga pa) leh a farnu Thangchhingpuii leh Thangsavungi te chuan Pathian thu an awih ta a, anni hi chhim lama Pathian thu awih hmasa berte an ni. An fapa Zothanga chuan awih ve lehin, chumi hnu lawkah chuan Rochawnghluta u, Khawtinthanga leh Sanghleia leh a chhungte chuan awih ve leh bawk.
Zosaphluia (D.E. Jones) kha kum 1899-ah Lunglei lamah kalin Pukpuiah leh Sethlunah te a kal a. Chumi ṭumah chuan Darphawka chanchin a hria a, Darphawka makpa Thankunga chuan Pathian thu a lo awih nghal a. Pukpui lal ina fahrah awm Zathanga, tun hnua rawngbawltu hmingthang tak sawi dan chuan, “Pu Hluia chuan Mizo inthawinate chu Pathian engkim siamtu tan hnawmhnê mai a ni a. Engkim chunga roreltu a nih avangin amah ringtute chu a tidam thei a ni, inthawinain a tidam thei lo,’ tih thu Pukpuia a han sawi zawh chuan a ṭawngṭai a, mi ṭhenkhat chuan an lo zawmin an lo ṭap hial a ni,” a ti.
Zosapthara (Rowlands) kha chhim lam a tlawh hmasak berna chu 1900 kum tawp lamah a ni a, khaw sawmthum lai tlawha ringtharte hmel a hmu a, Pukpui hmunah chuan Kristian awm zawng zawngte ko khawmin, an vai chuan mi sawmli an kal khawm a. October 23 1901 aṭanga zin ṭanin, 1902 kum bul thleng, thla thum chuang a zin leh a, Lunglei leh a chhehvel tlawhin, Pukpuiah Krismas a hmang a. Hemi ṭumah hi chuan khaw sawmriat lai a tlawh a, Zote, Lungráng, Bualpui, Lungmawi, Khawngbawk, Sialsuk, Zotui, Zopui leh Pukpui te pawh a tlawh a. Chhim bial Kristiante chuan an ngainain an lo thlahlel em em a, ‘A lo kalin… Vana arsite angin’ tih hla leh, ‘Lal Isua hming i fak ang u… Khumtirin, Lalber khumtir rawh u’ tih hlate chu Zosapthara hian a zirtir a ni.
Biak in an la neih loh avangin lal Dara kawt tualah chuan inkhawmpui an hmang a, an zavaiin mi 57 an ni. Hemi ṭum hian ringtute tih tur leh tih loh tur an rel a, chungte chu:
1. Kuli leh hnathawh reng reng Pathianni-ah tih loh tur
2. Pathianni hi thianghlim taka Pathian biak nan hman tur
Heng hun lai hian sorkar hnathawk leh sipai thuam phur (kuli) an tam em em a, Pathianni pawh awmze nei loa hman a ni ṭhin. Ringtute’n Pathianni serh tur tih a nih takah chuan lalin Pathiannia kuli tur leh hnathawh tur a tih reng reng chu Kristiante chuan an thawk duh ta lo a. Chuvang chuan, lal chuan Kristiante chu a khuaa awmah a duh ta lo a, pêm darh vek turin a ti a, anni lah chu an pêm duh chuang hlei lo a. 1901 kum tawpah pawh chuan lo vah dan tur an rel pawhin Kristian hote chu lo vah an phalsak lo a ni.
Kum 1901 Mizoram chhiarpui hmasa berah chuan Kristian 45 (Mizo 34 leh Khasi 11) an awm tawh a, ziak leh chhiar thiam phei chu sang khat chuang zet an awm tawh a. Kristian zingah chuan Mizo ni lote pawh an awm bawk a, chungte chu–Zosap pahnih, Sahon Roy te chhungkua pali, Raj Bahajur te chhungkua pali, Kishon Roy te chhungkua pathum te an ni. Mizo chhungkuate chu Thangngaia, Hangpawla, Hluneka leh Zotawna te chhungkua an ni. Hemi kumah vek hian Lungmawi khuaah chuan Chhingi, Thangi, Tlawmi leh Rami te unau za chuan Pathian thu an awih ve leh a. Zosaphluia leh Zosapthara ten kum hnih chanchin ṭha puan darh hna an thawh hnuin ringthar thla tin a lo berah pahnih an la tihna a ni. Sap Upa leh Pu Buanga ten bul an lo ṭan tawh avangin chanchin ṭha puan darh hnaah an bur nghal chat thei a, zin pawh an zin nasa reng a ni.
Pukpui lal chuan Kristiante chu zu sa lui tur tein a phût fo a, Chawlhnia lamlian laia hnatlang tur te, lo lama feh tur tein a ti lui bawk ṭhin. Chung chu anni Kristian tan chuan tih chi a ni si lo a, an inngeih ta lo a, kum 1902 tawp lamah chuan Pukpui lal chuan Kristian 48-te chu a khua aṭangin a hnawtchhuak ta a ni. Pukpui lal hian ama thua a khua ata mi a hnawhchhuah mai theih tawh loh avangin Zosapthara ṭanpuina chuan Lunglei SDO hnenah hnawhchhuah phalna a dil a, Lunglei SDO chuan Aizawla Superintendent hnenah dilna a thlen chhawng ve leh a, Superintendent chuan lo remtihsakin, phalna lehkha April 15, 1902-ah Lunglei a lo thleng. Chuta phalnaah chuan Pukpuia Kristiante awmna atan chuan Lunglei chhim lam mel thuma Sethlun kâwn chu a phalsak a ni.
Hetia sorkar lam hotuin Sethlun kawna awm a phal tih an hriat hian Kristian te chu an hlimin an lawm em em a, Pathian hnenah lawmthu an sawi a. Phalna an hmuh zanah hian chhungkaw pasarih aṭangin pa ber ṭheuhte chu inhmukhawmin Sethluna lo vâta kal nghal an rel a. A tuk April 16, 1902-ah chuan an hmanraw neih ang ang nen Sethlun lamah lo vat turin an kal a, hetih lai hian hmun tam takah chuan lo an hâl tawh a ni. Chawlhkar khat leh a chanve vel lo an vah hnuah chuan Pukpuiah let lehin, ni khat an awm leh hnuah chuan bâwk khawh turin Sethlun lamah an kal a, May 8, 1902-ah chuan Pukpui khua aṭangin Sethlunah awmhmun bengbelin an luah nghet ta a ni.
1902 kum bul lama Zosapthara a zin hian Sethlunah mi pali–zawlnei Darphawka fa pahnih Thankunga leh Tlawmi te, Lengkhaia leh Parima te chu baptisma a chantir a, chhim biala ringtu baptisma chang hmasa berte an ni. Kum 1902-ah chuan phûr takin Biak in an sa a, Biak in hawnna hun an hman dan hi chutihlaia a kaihruaitu ber Thankunga chuan heti hian a ziak: Zoram chhunga Biak in hmasa ber hi kum 1902-a a satute chu Pukpui khua aṭanga Pathian thu awih avanga lalin a hnawhchhuah, Sethluna awmhmun khuar chhungkaw pasarih leh Zopui khua aṭanga Pathian thuawih in li leh Saitluk khuaa Pathian thuawih chhungkaw khat nen an vaiin chhungkaw sawm leh pahnih an ni.
A hawn nia an hun hman dan chu hetiang hi a ni a. Thankunga chuan “Kan biak in hi kan tui ang em,” a ti a, a pa Khawtinthanga chuan a remti lo a, tui loin an hawng ta a. An zinga upa ber chu Rochawnghluta a ni a, Thankunga’n Hluneka hla a thlantir a, “Lal Isua hming i fak ang u” tih hla a thlang. Thankunga’n chanchin ṭha Johana ziak bung 14 a chhiar a, Khawtinthanga a ṭawngṭai a. Thangngaia’n “A lo kalin, a lo kalin” tih hla a thlang leh a, an sak zawhah Thangchhinga’n Tirhkohte Thiltih bung 2, Pentecost ni thu a chhiar a, a pa Hangpawla a ṭawngṭai a. Sanghleia hla an thlantir leh a, “Ram pakhat nuam tak a awm e” tih hla a thlang a. Chumi zawhah Zothanga’n chanchin ṭha Luka 16:10 mi hausa leh Lazara thu a chhiar a. Chumi zawhah a pa Rochawnghluta a ṭawngṭai leh. Thangkunga’n Pathian ṭanpuina an chunga thleng zawng zawng avanga lawm taka an tuar chhuah a, engkim an tih apiang Pathianin mal a sawm a, an hmuingil zel thu-ah lawm nachang hriat a ṭulzia a sawi a. Hla no. 33 a thlang a, an sak zawhin an bang ta a ni.
Hmar lam aia chhim bialin chanchin ṭha an ngaihven zawka a hriat avangin Zosapthara te ṭhian dun rilru a luah hle a, Lungleiah mission hmun khuar an rilruk a. Zosapthara va zinin a hmun tur an dil a, an pe nghal a. Mission Board-in a remtih chuan chhim bial enkawl tura phei a tum a. Welsh Mission hnenah lehkha vawi thum lai a thawm hman nghe nghe. Welsh Mission Board-in Chhim bial zawng Baptist Mission Society (BMS) kuta hlan an tum thu a hriat chuan a remchan loh chhan leh nakin thlenga Mizote tana a pawi dan tur thirhruiin a zuk hrilh vat a. Mahse, dan kir chi a ni tawh lo tih a hriat veleh chhim biala thawk tura a mi duh ber leh tlak bera a hriat Sap Upa leh Pu Buanga te ṭhian dun chu tir turin BMS hnenah a ngen ta nghal a. Chu remruatna ang chuan Pu Buanga te ṭhian dun chuan March 13, 1903-ah Lunglei an thleng leh ta a ni.
Sap Upa leh Pu Buanga te an lo chhuah leh dawnah chuan Thankunga leh a ṭhiante chuan kum 1903 March thlain Tlabungah an lo hmuak a, an inhmu chu an hlim hle mai. Pu Buanga leh Sap Upa te hian March 8, 1903-ah Sadya (tuna Arunachal Pradesh) aṭangin Tlabung an rawn thleng a, March 13 (Zirtawp) niin Lunglei Circuit House an thleng a, a tuk March 14 (Inrinni)-ah Sethlun kawna Kristian in 17 lai awm chu an tlawh nghal a. March 15 aṭang chuan anmahni awmna tur hmun ngaihtuahin Ramzotlang lamah an kal a, thingah lâwnin ram an thlir a, tuna Christian Hospital awmna hmun ruam laiah leh a kiang velah hian ram serthur (serfang/lemon) a tam em em a, chulai leh a chhehvel chu awmna hmun atan an thlang ta a ni.
An awmna hmun chu Lemon Vale (Serkawn) tiin an vuah a, vawiin thleng hian he hming hi a la pu ta reng a ni. Seipuia ram a ni a, Darmaka, Pukpui lal enkawlna hnuaia awm a ni a, Darmaka fapa Thanghuta’n Zotlang ram chin a awp bawk a, a hnen aṭang chuan Mission compound chin tur pek chhuah a ni. Tichuan, Circuit House aṭang chuan Serkawn lama an awmna tur mau râp in an sa a, in sakna tur hmanruate chu khaw hnai deuhte aṭanga an chah khawm niin, an lo leisak ṭhin. April 29, 1903-ah Serkawnah insawn chhoin, July 3-ah Sap Upa chuan Lungleia vai sikula lut lai Mizo naupang pasarih a la chho a, Serkawna an sikul tharah chuan an luhtir a. Chung zirlaite chu–Challiana, Chuautera, Vinga, Chhingkhupa, Makthanga, Savawma leh Hlianga te an ni. Anni bakah hian zirlai dang panga nen chuan mau râpa sak hostel-ah chuan an awm hlawm.
Kum 1904-ah Sethlun khuaah khawmpui an nei leh a, chutah chuan Zathanga, Parima, Lengkaia leh Thankunga te chu tirhkoh atan lak an ni a, 1905 January thla aṭangin bial bik pawh nei chuang loin an thawk a. Kum 1906 April 9 kha ram dang aṭanga Mizorama harhna kan châwk luhna hmasa ber a ni a, Khasi ram aṭanga kan châwk luh a ni. He harhna hi Khasi rama Mairang rama thleng a a ni a, Mizoram aṭangin Baptist kohhran aiawhin Thankunga, Parima leh Zathanga te, Presbyterian kohhran aiawhin Chawnga, Khuma, Thanga, Pawngi, Thankungi, Vanchhunga leh Siniboni te an kal.
Khasi ram an thleng a, Khasi ṭawng an thiam loh avangin bangbo takin hun an zuk hmang a. An lo haw leh lamah chuan danglamna engmah pawh an la nei lo a, an beidawng mah mah zawk a. Aizawl an thlen dawn hnaihah erawh chuan Chaltlang khaw hnuai mel hnih bulah an ṭawngṭai a, chuta ṭang chuan an rilruah lawmna mak tak an lo nei ta a. An ṭawngṭai lai chuan hit sung sungin an inhria a, an hotupa ber Thanga chuan hma hruaiin, ‘Khasite Luseite pumkhat kan ni’ tih hla hlim takin an sa a, Mission Veng thlengin an zai a ni. Hetah pawh hian harhna tak tak an la chang chuang lo.
April 9 (Thawhṭanni) zinga Baptist palaite an haw dawnah chuan inthlahna inkhawm an buatsaih a, ‘Kan inhmuh, kan intawn leh hma zawng’ tih hla an sa a. An zai tawp hleithei lo a, an thawm hriain mi dangte pawh an tel zel a, an nghing dual dual a. An kut an sep a, an ke an per a, nasa takin thlarauah hlimna leh lawmna an lo chang ta a, chuta ṭang chuan harhna chu a thleng ta a ni. He harhna hian ‘Sual inhriatna’ tih chu thupuiah neiin, ringtu pawh an pun phah a, Baptist kohhranah mi 50 leh Presbyterian kohhranah mi 89 laiin an pun phah a ni.
Pu Buanga leh Sap Upa te rawngbawlna chu Pathianin mal a sawm a, kum sawm hnuah chuan Kristian 2,646 an tling hman a, kawng hrang hrangah hma an sawn bawk. Kum 1907-ah Lakher ho zinga rawngbawl turin Pu Buanga nau, R.A. Lorrain chu a kal a, Lakher kohhran dintu a ni. Kum 1925-ah Sap Upa chu pension-in Sap ram lamah a haw a, Pu Buanga pawh 1932 kum tir lamah a haw. Anmahni thlaktu tur Rev. H.W. Carter leh Rev. F.J. Raper te an lo chhuak a, Serkawn chu hmunpuiah an nei ve zelin, kawng tam takah hmasawnna kan lo nei chho ta zel a ni.
Lehkhabu rawnte:
• Hminga Rev. Dr. CL, ‘Kum 100 kal ta chhunga Lunglei leh Kristianna’, Lunglei 100 Years. Lunglei Centenary Souvenir
• Lianchhawna R, Mizoram Kristianna Ṭobul.
• Hminga Rev. Dr. CL, The Life and Witness of the Churches in Mizoram.
• Keivom L, Zoram Khawvel-5
• Lalthangliana B, Zosapthara
• Serkawn Sikulpui 100 Years Souvenir
• Thupui Thlurbing (Kohhran Beng 60 years Souvenir): Published by The BCM Publication Board
• Vanlallawma C, Tun kum za chhunga Mizo hnam puipate (1894 – 1994)
• BCM Pastor te chanchin: Baptist Publication Board
- Mahmuaka Chhakchhuak