Written by
- Dinga Hmar & MS Sailo

The Mizoram Education (Lumpsum Grants-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules, 2026 bihchianna


Tun hnaiah Mizoram Government Adhoc-Aided High School Teachers’ Association (MIGAHTA)-in The Mizoram Education (Lumpsum Grants-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules, 2026 an duh loh avanga hmalakna an neih hian social media lamah chuan ngaihdan phir a siam nasa hle tih a hriat a. Ṭhenkhatin âwm an tihpui laiIn, ṭhenkhat erawh adhoc school zirtirtu lak an nih dan chiangkuang lo an rawn tarlang ve bawk. Adhoc school zirtirtu zingah mithiam tak tak fair taka lak chu awm bawk mah se, political party hruaitu leh officer lian chhungte sawi tur an tam hle a; thu dik pawh a ni chiang mai.

Sorkar hmasain DP&AR, Law Department leh Finance Department hriatpui miah loh leh kaltlang miah lovin school 180 provincialise-na a lo kalpui thâwr mai khan harsatna lian tak a tihchhuah bakah, kum 2023 kum tawp inthlan lo awm tur atana tlin tum ngawr ngawrna a kâwk tih a chiang hle. Dan lova thil kalpui a nih avangin mi tam tak an beidawn phah a, a pawi zo ta a ni.

The Mizoram Education (Lumpsum Grants-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules, 2026 hi i bih chiang teh ang:

1. GIA Rules kalhmang ṭhenkhat:

A. Category hrang hranga School Board/khawtlangin sum an dawn tur zat chu a hnuaia mi ang hi a ni a:

Category Level School Level

HSS HS MS

Special Category 1 School 88,50,000 38,00,000 30,00,000

Special Category 2 School 45,00,000 26,00,000 20,00,000

Lumpsum Aided Schools Category A 8,00,000 5,00,000 3,00,000

Category B 6,00,000 4,00,000 2,50,000

Category C 5,00,000 3,50,000 2,00,000

B. Heng ṭanpuina (grant) dawn turte hi khawtlangin (School Board) an dawng zel ang a. Zirtirtu zawng zawng hlawh atan an grant dawn 60%-90% an hmang tur a ni a, a bak 10%-40% erawh chu sikul sak ṭhat nan an hmang thei ang. Tun aṭanga hmang thei tur chu Special Category 2-te an ni a, Special Category 1 school-te erawh chuan zirtirtu bâng, thi emaw pension an awmin, a tahtawlin an dawng ṭan thei chauh ang.

C. Thawktu thar lak an nih veleh sorkarin School Board hnenah grant pawisa a pe ṭan ang a. GIA Rules thar en hian S1 Category sikulte chuan Rs. 12,00,000 –35,40,000 (40% of grant) chu kum tin sikul siam ṭhat nan an hmang thei dawn. Sorkar hnena harsa taka sikul sak ṭhatna dil ngai tawh lovin, sum ṭhahnem tak an hmang thei tawh tur hi an lawmpuiawm tak zet a ni.

D. Adhoc school zingah hian school tluchhe tawh, zirlai pawh nei fumfê lo, building takngial pawh nei tawh lote an awm niin a hriat a. Rules thar hian school ṭhate chauhin GIA an dawn theihna tur a rawn ruahman ta a. Special Category 1 aṭangin Lumpsum Aided School Category 3 thlengin a tlak theih bakah, sorkar puihna pawh dawn thei lo hial turin dan zam a ni ta a. Hei hian zirtirtute chu tha thlah lo a, ṭan la chhunzawm zel tura a fuih ka ring tlat a ni. He thil hi adhoc high school leh middle school awm mekte zingah hian hlau an tam hle a. Lo nih tawh laklawh vanga inthlahdah a rem loh avangin an ṭang ve mai turah ka ngai.

E. GIA Rules thar hian School Board a tithu em em a. Anni hian zirtirtu tharte an lain hlawhah pawh an thu ber tawh a ni. Zirtirtute enkawlna kawngah leh discipline kenkawhnaah khawtlang an thu lehzual tawh ang. Hei tak hi ZPM sorkar hian a hmu ching hle a; adhoc school zirtirtute erawh chuan an duh tlat lo. School Management Board hnuaia awm duh lohna hi khawtlang mipui aiawhte zah lohna a ni hial zawk lo maw?

F. Tuna Special Category 1-a dah tak, a hmaa adhoc school-te hi kum 5 chhung an dinhmun ngaihchan an ni dawn a, chumi hnuah chuan an dinhmun a tlahniam a nih chuan Special Category 2-ah an tla thla dawn. Hei pawh zirtirtu zelthelte tan chuan order hâlna tham leh kawng hial pawh zawhna tham a ni.

G. Adhoc school-a thawk mekte hian a hmaa allowance chanve (Full Basic Pay + Half Allowance) an lak ṭhin kha Special Category 1 hnuaiah chuan la tawh lovin, sorkar zirtirtu nghetin an lak zat ang chiah (Full Basic Pay + Full Allowance) an la tawh dawn. MUHCS an zawm avangin medical reimbursement pawh an ti thei lehnghal. Pension an nei lo chauh a ni. Hei erawh an rilru tinatu leh an ṭhiante (provincialised) an phak lohna lian tak a ni ta a, sorkar pawhin han belhsak hlek thei se la, an lungawi theih mai a ka ring tlat.

2. Adhoc sikulte hi dinhmun hniamah dah an ni lo a, zirtirtute hian dinhmun sang zawk an beisei ang an hmu lo zawk a ni em?

Mizorama school awmte hi sorkar, grant-in-aid, deficit leh private angin lo ṭhen hrang ta ila. Schoon dinhmun hniam ber chu sorkar school-te an ni. Class X leh Class XII result-ah an hniam ber ziah. Provincialised school-te hi dinhmun hniam berah an chhuk thla tihna a ni zawk mai em?

Tunah hi chuan khawtlang, zirtirtute leh zirlai ten sum thawh khawmin sikul an enkawl ṭâwk ṭâwk a ni a. Education Minister ngeiin a sawi ang khan, sorkar school awm sa 200 chuang sak ṭhat ngai a awm mek laiin sikul building thar sakna tur awm thut theia ngaih hi a fuh lo mai thei. Building sak ṭhat tur list tawp ber aṭangin an ṭan dawn a, rei tak an nghah a ngai ang. Chu ai chuan tuna GiA Rules thar hmanga zirtirtu hlawh baka sikul sak ṭhat theihna awm hi an tan a ṭha zawkin ka ring.

A dik tak chuan, dinhmun hniama awm chu school ni lovin Rules thar hmanga zirtirtu lak thar turte chauh an ni. Zirtirtu awm mekte phei chuah hlawh sang zawk, sorkar zirtirtu hlawh ang chiah an hlawh tawh dawn a, dinhmun hniamah an tla lo chuan ka hria. Hei erawh ka hriatthiampui tak zet–adhoc zirtirtute hian sorkar hnathawk nih a, awlsam zawka loan han lak emaw, dam lohna avanga senso han ‘bill’ theih bakah, pension neih chu an duh em em dawn a; pek an lo nih tawh laksak an ni hi chu a rilru natthlak ngawt ang.

3. Provincialisation hi a tih theih tawh loh em?

ZPM sorkar hian Provincialisation Rules an paihna notification emaw, rules emaw an siam ka la hmu lo a, a la ping lo chu a ni phawt mai a. Hman ni lawka Education Minister-in Doordarshan lama an kawmnaah khan, “Provincialisation hi kan la titawp lo…” a tih khan mak ka lo ti deuh bawk a. Ka han bih chiang deuh a, kum 2023 khan school bik provincialisation kha Article 162 of the Indian Constitution (Executive power of the state) hmangin an ti mai a. Adhoc School Rules, 1997-ah hian adhoc school-te hi an provincialise bik ang tihna a awm miah lo a; chutiang bawkin GiA Rules, 2026-ah a lang chuang bik lo.

MIGAHTA lamin provincialisation a phui vek anga an sawi hi chu dan an hriat loh vang a ni a. Dan hre miah lova “GiA Rules tharah hian provincialisation dah tel a ni ta lo,” an tih chiam hi chu a fuh chiah lo thei. ZPM hian an duh phawt chuan Article 162 of the Indian Constitution (Executive power of the state) hmangin provincialisation hi an kalpui thei leh tho ang.

4. Khawtlang tan sikul an dinah harsatna an nei nasa sawt dawn nge an awlsam phah dawn?

The Mizoram Education (Lumpsum Grants-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules, 2026 han zir chian hi chuan khawtlang tan an khaw sikul enkawl a awlsam phah sawtin ka ring a. A ṭhat zawkna turte:

A. Zirtirtu an bân emaw, thih emaw, pension emawin, an mamawh tak zirtirtu thar an la vat thei dawn a. Tuna thingtlang sorkar high sikul tam tak dinhmun en hian provincialised school-te erawh chuan a thla emaw kum têl an nghah a ngai mai thei.

B. Adhoc school hnuaiah chuan khawtlangin ṭanpuina an dawn chu zirtirtu hlawh a ni mai a; chu pawh zirtirtu mimal account-a lutin sikul sakna atan a chhuak mawh hle. Tunah chuan khawtlang zawkin pawisa an dawng ang a, 60%-90% hlawhah hmang mah se, 10%-40% hmangin sikul an sa ṭha thei. Special Category 1-a awm higher secondary school phei chuan kum khatah Rs. 35,40,000 (40% of Rs. 88.50 lakh) an hmang thei dawn a. Kum tina hman tur an neih chuan sikul building ṭha tak tak an tuak chhuak thei ngei ang. Hetiang zat hi provincialised school-te hian sorkar aṭangin an hmu kum tin dawn miah lo. Hei hi MIGAHTA hian an sawi ngai miah lo ka ti. Lehlam chauh sawi hi a fuh lo a, sikul siamna tur hi hlawh chauh a ni lo bawk a; School Management Board-te pawh hian an hre miah lo ni hialin ka hria.

C. Category hrang hrang aṭanga kaisan leh tlakhniam a theih tawh avangin zirtirtute pawh an ṭang sawt dawn a. Zirtirtu an ṭan phawt chuan zirnain a ṭhat phah dawn a, chu chuan khawtlang zirna pawh a ṭha zawngin a nghawng ngei ang.

- Dinga Hmar & MS Sailo