Kawrvai lo lian
India hi tun hma aṭangin lalram hrang hrang awm khawm a ni a, chung lalram hrang hrang zingah Mizoram hi eng lalramin nge an ram anga rawn pawm tih hriat a ni lo va, hnam chanchin zir mite erawh chuan an hria ang; an lalram chhunga awm anga rawn ngai an lo awm lo pawh a ni thei tho bawk.
India rama sapho an luh hma map hrang hrang en chuan Mughal lalramah an rín lut zel a. Chu’ng mapte erawh tun hnua siam mai a nih avangin, Mizoram (India rama a tel tâk si avangin) an rín lut tel chawp mai mai pawh a ni thei. Mahse, Mizo chanchin kan hmuh ve phak chinah chuan, tuna Mizoram hi, tuna Mizo thlahtute an awm tirh ata tu man an la awp ngai lo va, an la daidar lo va, hnam dang tu mahin chhiah an la khawn ngai hek lo, tih kan hre thei a ni. A mi chengte pawhin 'kan lal' an tih chu Mizo vek, an awmna hmuna awma chêng vete chauh kha an ni.
India ramah sapho an lo lut a, an awp a, duhâmna avanga India ram lo lut ta chu an tlawhpawh loh ram thlengin British awp ramah an rín lut tel a. India ram hmarchhak ni ta hi sumdawn nana hmangin thingpui huan an rawn siam a, Mizote sai ramchhuahna an rawn vât chereu zo va. Ram chin fel tak neia awm sa Mizote mit tikham tur khawpin an awm a ni maithei, Mizo lalte, awptu nei ngai hauh lote’n theih tawpin an lo do let a, sal leh silai manna remchang a lo ni vei chhap bawk nen, Vailen-I, Vailen-II te kan hmelhriat ta a ni.
A tawi zawngin, dan ang tak (official)-a min awptu hmasa ber chu sapho (British) an ni a; India leh Burma an chhuahsan rual khan India (Assam) kutah min dah lovin min chhuahsan hâng ve tawp ta mai se la, India hnuaiah kan lut kher lo vang a, tih te chu mâwl taka keia ngaihtuahna kal vel a ni.
He ram hi Mizo lalte’n tute emaw hnehchhuha an lak leh an awp a ni lo va, luahtu awm lo, ram ruak an luah ve mai a ni. Kawrvaiho pawhin chênna tlâk pawha an ngaih loh tlang ram chhengchhe tak, sa hlauhawm pui pui tamnaah min thlahtute kha an inbéngbel a, chhehvel thil (environment) leh khuarel thil (nature) te nen inkungkaihna thûk tak siamin, hmun nuam tak, khawtlang nun muang tak an lo din chhuak a ni. Tu tã mah an chhuhsak ni lo, an lo luahlum ve liau liau a nih avangin kum 1966-a Zoramin zalenna a sual pawh kha India laka inla hrang tur leh hlawithla ṭhen tura beihna a ni lo va, India awpbehna ata tãl chhuak tura beihna a ni zawk. Chuvang chuan, kha hnam thlipui (movement) kha a ropui a, khatiang kher kha chu a thleng nawn leh tawh pawhin a rinawm loh. Zirbingna huangah te, politics huangah te chuan kha movement kha duhkhawp lohna tam tak a awm thei ang. Mahse, kha movement tluka hnam thlipui ná, zalenna sualna kha Mizote zingah, Mizoramah a la thleng lo. '66 movement kha thleng lo se la, kan ṭawngte chu a la dam mahna, kawng dang dangah erawh chîmral kan ni tawhin a rinawm.
Tuna Mizote kan Indian vai ṭingṭang (Hindian?) tâkzia te, chu nihnaa kan lungawi takzia te han en chuan, kawng tinrengah Indian pumpuhlûm law law ila, Mizo nationalism hnukpui ber ṭhin zalenna pawh kan thinlungah thi tawh law law mai se la kan ṭhatpui zawk ang em, tih ngaihtuahnate a lo lut a. Chutihrual chuan, India ram hi hnam hrang hrang, ṭawng hrang hrang hmang awm khawmna a ni a; chu’ng hnam hrang hrangte zingah chuan Mizote hi kawng engkimah (engkim tih loh rual pawh ni hek lo chuan) – hnam nunphung (culture), ṭawng (language), sakhua (religion), khawtlang nun (society), hnam nihna (identity), etc. kan hrang hlak a; India hmarchhaka cheng tam zawk mah chu kan hrang a ni. Kan thinlung hi Indian mah se, kan culture, history leh ṭawngte hi a Indian thei ngang si lo. Esauva thuam inbel mah ila, Jakoba tho kha kan ni si. Ngaihtuahna a kal thui hle.
Indian chu thlang kawrvaiho chauh sawina ni lo va, India ram chhunga chengte zawng zawng sawina tia kan inpawm law law a nih pawhin, va vai ṭingṭang kher lo pawhin a Mizo tribal Indian ve viau theih a rinawm. Indian kan ni e, tih avanga hmun ṭhenkhata Mizo thil mausâm zawng lek leka kan kal ta mai te hi hnam suih têtna hmahruai a ni thei a; India zalenna ní-a Mizo zirna in thlenga kan vai ngal sángho thuam kan chelek leh leklam lutuk te hian Mizo anga arh lam aiin zuih lam a hawi tlat.
Kawng lehlamah chuan, hengte thilte hi Mizote Indian ang tak taka kan inngaih theih lohzia te, thinlung taka kan inpawm tak tak theih lohzia te tilangtu a ni zawk mah mah. Indian-ho thuama kan ngaih kha kan hawh chawp mai mai a ang. He Indian zém chhungah hian Mizona hi hâlral thilhlana kan hlân ral phal law law te a nih ngawt loh chuan, kan Indian ta sa sa, Mizo takin Indian ve mai ila, Mizo thuam hmangin Indian thuam chu lantir ve mai ila; thil tih har leh mawi lo, rem lo leh thiang lo niin a lang lo.
India sawrkar hnuaia hnathawk te, India rama state pakhat hruaitu leh a hnathawkte hi chu sawrkarin tih tur a tih chu tih a ngai a, India hnam puanzar zâr tur, India zalenna ní lawmnaah kal tur an tih chuan kal a ngai. Chutiang ni lo va, a mipui nâwlpuite India zalenna lawma kan lo phûr ve em em te, digital tualzawl vela mahni duhthu ngeia duhsakna kan lo inhlan ve mawlh mawlh mai te hi chu Mizo anga thîkthu nei chhe sa tan chuan, kan Indian vai ruih ruih tâkzia te, Mizo hnam thinlung bo pil thûk tâkzia te tilangtua ngaih loh theih a ni lo. Hnam thinlung hi mi zawng zawng put a nih lem loh avangin chung mite chu kan dem chuang lo va, mahse, hnam bo pil mek kan nihzia tilangtu erawh a ni.
India zalenna hi a hlu a, a ropui a, sawi nêp a rem meuh lo. Nimahsela, tu’ma awp beha awm ngai rêng rêng lo, hnam dang thuhnuaia kûn ngai lo, ram leh hnam zalên ni ṭhin Mizote tan erawh he ní hi kawrvai lian tana kawngka zau tak hawngtu a ni zawk tlat si. Tunah zet zawng, a âwta chakai tla ang chauh kan nih tâk hi!
- TS Khupchong