Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

R. VANLAWMA PHILOSOPHY

Mizo politician-te zinga sawi hmaih thiang lo pakhat chu R. Vanlawma kha a ni. Maubuang khuaah Jan. 10, 1915-ah a piang a, a pa hi Suaka Ralte Lelhchhun niin zirtirtu a ni a, chhungkaw zahawm leh awm thei pangngai tak an ni. A naupan lai aṭang renga aia upa kawm mi niin, a rilru pawh a puitlingin pa rothap leh tumruh tak a lo nih phah ta a. Khawilai hmunah pawh awm se la a rilru puthmang a tidanglam chuang loin a mize ngai rengin a awm a, mi dang tihlawm tumin lem a chang ngai hek lo. Kum 1939-a first division-a matric a pass hnuin zirna a chhunzawm thei ta lo a ni.

Matric a pass hnu hian Aizawla Bawrhsap Office-ah circle staff atana lak a ni a, hetih hun lai hian account lam pawh a khawih nasa hle. Indopui Pahnihna hun lai khan ruang la pawl (Hospital Corps) laknaah Bawrhsapin Recruiting Officer hna a pe a, ruang la pawl sipai la turin Zoram hmun hrang hrangah a kal ṭhin. Bawrhsap pisa aṭang hian PWD lamah clerk-ah an sawn a, Indopui Pahnihna lai vel hian clerk hna hi a pungin, Civil Surgeon Office te, Assam Rifle Office-ah te hna thar a awm ṭhinin thuneitute chuan vaiho hi an la nasa viau ṭhin a. Chu chu anni sorkar hnathawk tleirawl ho chuan duh loin Young Mizo Employers Association hmingin Bawrhsap hnenah chuan dilna an thehlut ta a. Bawrhsap chuan a lo duh lo nasa mai a, nasa taka a thlêm hnuah pawh chuan an lehkha thehluh chu an hnuhkir duh loh avangin R. Vanlawma chu a bân ta hial a. Matric a pass hnuah phei hi chuan ‘Mizoram Mizote ta’ tih hi thupui berah a nei.

Chumi hnu rei lo teah chuan Aizawlah 109 Brigade an lo chhuak a, an hnuaia V. Force an tihah chuan Maj. McCall chuan hlawh tam deuh zawkin hna a hmuh sak leh a. Burma Supply Office-ah thawk lehin, Civil Surgeon Office-ah a lut leh bawk a. A hnuah phei chuan Forest Office-ah thawk lehin tangka lam khawihtu hlirah a ṭang ṭhin. He hna hi engtia rei nge a thawh hriat ni chiah lo mah se, bansan lehin a hun puma ram tana rawngbawlna nei turin a inpe ta zawk a. Politics lamah pawh hian hmahruaitu nih a tlingin, sulsutu tak tak zingah a tel thei zel a. A hming hi Zoram politics-ah mi tin hriat a ni a, mi ṭhenkhatte chuan, “Amah chiah hi a ni political sufferer chu” tiin an sawi ṭhin.

Kum 1946 April ni 9 chawhnu dar hnih velah Bawrhsap MacDonald hnenah political party din phalna dil turin a kal a. Helai thu hi ama ṭawngkam ngei han tarlang ila; “April 9, 1946 chawhnu dar 2 vela MacDonald, sap hlauhawm tak mai hmaa ka han luhpui tur chu ka tîm hle a, ṭhulh chu ka tum si lo a, min lo hau nek mai ang em aw! Ka ti rilru neuh neuh a; mahsela ka lut ta châwih mai a,” tiin a sawi a. He a dilna hi Bawrhsap pawhin lo remtiin ‘Aw le’ a lo tihsak mai a. Hemi ni, April 9, 1949 hi Mizorama political party hmasa ber Mizo Union din ṭan ni a lo ni ta a ni.

A hnu lawk, April 15, 1949-ah chuan Pu Hranghnuna inah pawl bul ṭan dan tur sawihoa nilenga hun hman a ni a, Mizo Commoners Union member ni duh apiangte aṭangin kum tin fee Re 1 leh admission fee Re 1 an la a, hlim takin bul an ṭan a. Pawl hming hi hemi hnu lawkah Thakthing Zawlbukah sawiho leh a ni a, thuthlukna an nei lawk thei lo a, Mizo lalte an kawmnaah chuan an Secretary Pu Ch. Ngura chuan ‘Commoner Union in ti alawm, keini inrawlh ve a ṭul dawn em ni?’ a tih takah chuan ina a haw hnuin zanah, The Mizo Commoners Union tiha Commoners tih lai chu thaichhiain, The Mizo Union tiin a thlak ta a ni.

Tichuan Mizo Union chu vung takin zoram hmun tinah a ṭhang chho a, member pawh an lo neih belh zel a, a ṭhang duang ta viau mai a. Inkaihhruaina dan (Constitution) duangin leh a nemnghehna mai bakah, pawl hruaitu thlang turin May 25, 1946-ah chuan Boy’s ME School (Sikul Pui)-ah inkhawmpui hmasa ber koh a ni a, hei hi Conference tiin an vuah. Heta hruaitu an thlan chhuahte chu:

President : Pu Pachhunga

Vice President : Pu Lalhema

Gen. Secretary : Pu R. Vanlawma

Asst. Secretary : Pu Lalbuaia

Fin. Secretary : Tv. Lalhmingthanga

Treasurer : Pu Thanga

Hetianga hruaitu an ruatnaah hian amah R. Vanlawma chuan hruaitu bera awm chu a duh tlat lo a, a tak tak lamah chuan hruaitu ber ni ṭhin zawk; mahsela, chanvo chelh lamah chuan a lu ber nih chu a duh ngai lo. Mizo Union General Secretary a nih laia Shillong-a a zin ṭhin hian sorkar mi pawimawh tak takte a kâwmin British hoin min chhuahsan hnua awm dan turah mi pawimawhte chu a titipui ṭhin a. A ngaihdanah chuan Mizo awmna chin Manipur bial te, Rêng ram te, Chittagong Hill Tract te, Chin Hills leh Burma ram ṭhenkhatte mai bakah, Arakan ram ṭhente nena insuihkhawm a, independence theih mai a beisei a. Hetihlaia British Prime Minister Churchill chuan India chhuahsana independence pek hi thil tih loh theih loh niin a hre tawh a; nimahsela, lalho chungchangte leh hnam tenau zawkte dinhmun chinfel nan kum sawm vel la duhin a ngai a. Amaherawhchu, Churchill chu engmah tifel hman loin a tla leh ta mai si a, tling leh sela chuan keini Mizo hnamho hi rorelna hmun khata min hruai khawm a tum tih kan hre reng si a tiin, Churchill-a tla chu pawi a ti lutuk a, “Ṭah der ka tum a, ka ṭap tak tak si a,” a ti hial a ni.

Kum 1955-ah Mizo Cultural Society din a ni leh a, Mizo Mizona uar taka kalpui an tumnaah chuan an phur tlâng hlawm hle a. Amah ber chu President turin an nawr viau nâin, politics nena kaih khawp a duh loh avangin committee member-a awm chu a duh zawk a. Tichuan, RB Chawnga chu President atan an ruat a, R. Zuala chu Secretary lian zawk niin, Laldenga chu Secretary tê zawkah an hmang a. Public meeting an kohte chuan mipui an kal ṭha ṭhin hle a, kum 1959-a TAD Minister Capt. Sangma rawn kal laia Dawrpui Bungkawn aṭanga kawngzawhna an neihah phei chuan mipui an ṭhahnem ngang ni tur a ni, UT kan nih thleng khan hetianga mipui punkhawm tam hi a la awm ngai lo e an ti hial.

Tichuan, Cultural Society chu kum 1959-ah Mizoram National Famine Front-ah an let a, an pawl hruaitu atan President-ah R. Dengṭhuama an ruat a, Secretary-ah Laldenga an ruat bawk a. Ṭâm a lo reh a, boruak a pangngai chhoh leh takah chuan Famine Front chu political party-a leh an sawi ri zauh zauh a. Oct. 28, 1961 zanah Laldenga te inah mi pariat kal khawmin Mizoram National Famine Front tih chu Mizo National Front tiin an thlak a, lungrual takin an pawm a. Hemi zanah vêk hian hruaitu pawh insiam nghal ṭha an tih avangin hruaitu ni lo tur ngei Kailianchhunga chu chairman turin an ti a. President tur an han sawi a, amah R. Vanlawma chu ni se tiin an han sawi nak nak a, nimahsela, ani chuan khawl chhutna (printing press) ka neih tawh avangin leh chanchinbu Zalenna ka chhuah avangin a rem lo ang tiin a hnar thla a ni.

Mi dang hming an sawi lan duh tlat si loh avangin amah chuan Laldenga ni se a ti a, a theihtawpin ṭha a tih thu chu a sawi bawk a. Chutianga a sawi takah chuan a ṭhiante pawh chuan an pawm ve ta a, amah pawh chu Secretary aṭang chuan i pha thei tawh lo ang an tih avangin MNF Secretary hmasa ber atan chuan an ruat ta a, A. Rohnuna chu Asst. Secretary atan an ruat bawk. A hnu deuhah amah vekin symbol atan sakei lem a thlang a, hun rei tak chhung an hmang nghe nghe a ni.

Heng pawl pathum–Mizo Union (MU), Mizoram Cultural Society (MCS) leh Mizo National Front (MNF)-ah te hian R. Vanlawma hian nihna sang ber leh chanvo duhawm ber tih theih tur President chanvo hi beiseiin duh ni sela chuan tumahin an hnial a rinawm loh a, President dinhmun hi a chanpual âwm hliah hliah tih tur a ni vek hlawm. A huaihawttu leh a meizang hlaptu ber a ni zel a, hmalakna reng rengah pawh hma hruaitu a ni thei zel bawkin hruaitu ber chanvo chu mi dang tan chuh pawh a rem lo hial zawk awm e. Nimahsela, chutiang chanvo chu a duh ngai lo a, a dam chhung khan president nihna a nei ta lo hial awm e.

R. Vanlawma’n Zoram tana ngaihtuahna a hman dan leh hmathlir a lo neih thuizia hi mi tam tak chuan kan hre lo mai thei a, pakhat chauh han sawi ila. Mautâm zawh hnu, kum 1962 chhoa mau a lo awm ṭan chhoh lehah khan India rama mi hausa ber ber Birla Brothers an tihte leh Calcutta-a company liante chuan Cachar phai velah lehkha siamna khawl (paper mill) bun an tum a, India sorkar chuan phalna a pek bawk si avangin Mizorama maute chu lak tumin an vir reng mai a. District Council hotute hnenah kum 20 chhung atana anmahni chauhin an lak theihna turin an dil a. Chu dilna chu District Council chuan a ngaihtuah a, an dilna chu kum 20 chhunga pawhseisakin kum 60 thlenga Mizorama mau lak phalna chu an pe dawn ṭêp tih a hriat avang chuan vai ho hnena Mizoram mau hralh chu a remtih theih loh avangin paper mill (Mizo Paper Mill Co.) din tumin theihtawp a chhuah ta a.

District Council hruaitute chuan an remtihsak a, Assam CM, BP Chaliha pawhin a lo remtih bawk avang chuan India sorkar laipuia dil turin Rev. Sena nen an zin thla a. Calcutta-a an awm lai chuan MNF Secretary a nihna chu an lo bàn a, committee-na pawha tel thei lo turin an lo pass diam ta mai. Chu mai la ni loin, ‘Vanlawma te hi kan pawl aiawh an ni lo e’ tih thu chu an lo zuk thawn thlak bawk avang chuan harsatna an nei a, an thil tum chu ṭha tak tur pawh ni sela, a sukuk zo ta a. Mizo Paper Mill Co. hi din puitling ngat sela chuan keimahni Mizo lehkha siam chhuah kan hmang tawh tur a ni a, nimahsela, vawiin thleng hian ram pawn aṭanga vai ho lehkha siam chu kan la hmang ta si a!

Zalen Cabin aṭang chuan Zo fate chenna hmun hrang hrang hi ni tin a thlir a, Burma (Myanmar), Tripura leh Manipur thlengin a thlir hmaih ngai lo. Minister pakhatin hnathawh tur (contract hna) duhsak takin a pe a, nimahsela, zan mut theih loh phah nana hmangin, a tukah a hlan kir leh a; a chhan chu–chu Minister chuan fel lohna nei sela hau ngam dawna a inhriat loh vang a ni.

Ṭum khat pawh US lama a zin lai hian USSR keh darh ṭan lai a ni a, an keh darh chuan India nena inṭhian ṭha tak an ni si avangin India politics chuan a buai phah dawnin a hria a, India politics a buai chuan Mizoram politics pawh buai ngei turin a ring a. Mizoram politics buai tur chu a ngaihtuahin zan a mu tui thei tawh ngai lo a, a zin programme titawiin a rawn haw hma phah a ni.

Kum 1987-ah khan Vanapa Hall-a Mizo Writers’ Association huaihawta Thu leh Hla Kûtpui an neih ṭumin zawhna an zawt a, ‘Engvangin nge lehkha hi taima taka i ziak i ziak le?’ an ti a. “Mizoram hi a phurhin ka phur ṭang ṭang a, a kal sual tur hi kawihsapirin ka kuai fan fan a, ka kuai hneh lo lek lek ṭhin a ni,” tiin a chhang.

R. Vanlawma anga philosophy nghet nei leh amah anga chanvo leh nihna beisei loa ram rawngbawlnaa inpumpek hlâwm tawp hi kan politician-te zingah hian an awm ang em tiin ka thlir fo ṭhin a; an awm lo em ni aw tiin ka rûm fo ṭhin! Hetiang a nih vang hi em ni, R Vanlawma chauh Freeland Writer hlan a la nih tihte ka ngaihtuah neuh neuh a.


- Mahmuaka Chhakchhuak