Written by
- Zoa Tlau
Buannel Cabin

Remna turin vawi 3 sign a lo ni tawh: Mizoram ni lovin, MNF-in independent an puang!

Kan Chief Minister Pu Lalduhoma chuan remna leh muanna chungchang a sawi leh chhan chu ṭhangtharte’n thu dik hria se a duh vang a ni a. Tunah kum 40 hnuah kan sawi nawn ta luih luih a, Pu Duha beisei ang ngeiin Memorandum of Settlement zinkawng chu kan zir nawn phah ta a tih theih.

Vawi 3 sign a nih dan kalkawng

Vawi 1-na: Kum 1976 kum tir lam khan New Delhi-ah MNF aiawhin Pu Laldenga te RAW nen an sign a, a rûka remna tura an ziah kha Secret Agreement tih a ni.

Heta a rûka an lo ziah chungchang hi Open Letter to – i) Pu J. Thanghuama, President, Mizoram Janata Party, Pu Lal Thanhawla, MPCC leh (iii) Pu Rochhinga, Chairman, Bengvarna Officer-ah khan, "He'ng an inbiaknaah hian Mizoram chu India ram bung khatah a pawm a, hemi ṭum hian inremna (secret agreement) a rûkin an ziak (signed) a," tiin, 1st May, 1978 khan Col. Vanthanga, Commander, UT Command, Mizo Army chuan a ziak a ni (Zofate Zinkawngah, Pu R. Zamawia ziak Appendix XXII page 1009-ah a inziak a ni).

Hemi lehkhabu Appendix XIV-ah bawk khan he remna a rûka ziah hi (pp 995-996) point 8 a inziak a; heta New Delhi-a kalte hi MNF aiawhin Pu Laldenga, Pu Thangchhuak, Pu Chawngzuala an ni a, India aiawhin KL Khurana, SK Chibber, ML Kampani ten hming an ziak.

Vawi 2-na: Pu Duhoma chuan, "Kum 1976 July ni 1-ah an sign leh a, July Agreement an ti a ni. Awmni khamin Biak In zawng zawngah lawmthu sawina kan nei a ni. KL Khurana, Home Secretary, Gov't of India nen an sign ta a ni," tiin, Pu Laldenga leh India chuan remna an ziah thu a sawi bawk. Heta MNF lamin an pawmte chu a hnuaia mi ang hi a nih thu a sawi.

1. MNF-te khan Mizoram hi India ram bung khat, Mizoram hi 'Integral part of India' tih an pawm phawt a ni.

2. Enga mah hma khan ralthuam dah phawt tur tih a ni.

"Kan hnam sipaite’n an pawm thei ta hauh lo a, ralthuam dah kha an pawm thei ta lo a ni," a ti a; hei hian thui tak, kum 10 ngawt nghawngin. kum 1986-ah remna tluantling a awm ta chauh a ni.

Vawi 3-na: Hemi ṭum hian New Delhi-ah Mizoram sorkar chu India leh MNF (underground) inremna turah hian tih tur an neih ve avangin hriatpuia hming ziak (sign) ve tura tih an ni a. India aiawhin Home Secretary Pu RD Pradhan, MNF aiawhin Pu Laldenga leh Mizoram sorkar aiawh Chief Secretary Pu Lalkhama (Gov't of Mizoram, Union Territory) ten Mizoram Peace Accord June 30, 1986 chu an ziak (sign) ta a ni.

Mizoram sorkar kovah mawhphurh-na tam tak a lo tlu ta a, Chief Minister ni lai Pu Lal Thanhawla pawhin a CM seat chelh lai a kian ta hial nghe nghe. Kum 1987 February ni 20-ah India ram state 23-na niin Mizoram chu UT aṭangin state-ah hlankai a ni ta bawk.

MNF khan 'independent' a puang

‘Mizoramin zalenna a sual’ tih hi a thumal dik chiah chu a ni thei lo a, record hlui kan en chuan, 'Operation Jericho' puangin Pu Laldenga kaihhruai MNF chuan India aṭangin March ni 1, 1966 khan 'independent' a puang, tih a ni. 'Mizoramin independent a puang' tih a ni ngai lo.

MNF-te’n independent an puan ruala Operation Jericho an kalpui hian Assam state hnuaia Mizo District (Hetih lai hian Mizoram hi UT a la ni lo a, state a ni hek lo) Assam state hnuaia District Council pakhat a ni. Kum 1952 khan India Danpui Sixth Schedule hnuaiah Lushai Hills (Mizo District) chu District Council (Lushai Hills District Council) din a ni (Vanglaini, April 24, 2024 article)-a sorkar office leh security post hrang hrang tharumin an bei ta a nih kha!

Hemi aṭang chiah hian Mizoram, Assam District chu 'rambuai' a ni ta a, upa tam takin an sawi danin 'buai lai, buai kum' tih ṭawngkam hman a ni ta a. 'Ramhnuaimi' tih ṭawngkamte a ri chho ta zel a, Arakan lamah an tawlh phei zel bawk.

Mizo District aṭangin UT

Khatia kum 6 dâwn buai hnu January ni 21, 1972 khan Assam hnuaia Mizo District chu North Eastern Areas (Reorganisation) Act, 1971 hnuaiah Union Territory (UT) a ni ve ta a. Mizo District ni ṭhin chu UT kan nih tâk avangin roreltu pawh Mizoram mipui thlan lal an ni ta zêl a. May 3, 1972 khan Mizo Union chu Mizoram Legislative Assembly seat 30 aṭanga seat 21 lain, Chief Minister hmasa ber Pu Ch. Chhunga a ni ta a. Tuna kan Chief Minister ni mêk Pu Lalduhoma hi CM hmasa ber Pu Ch. Chhunga PA a ni nghe nghe.

Pu Ch. Chhunga hi May 1977 thleng Mizoram UT Chief Minister a ni a, hetih laia kum 1976 July ni 1-a 'July Agreement' hre chiang em emtu tur chu tuna kan CM, a hun laia CM Pu Ch. Chhunga PA hi a ni. Hei vang hian ani hian Mizoram sorkarin 'July Agreement' hi India leh MNF (underground) inkâr a ni, Mizoram sorkarin hriat kan nei lo a tih hi thu dik a ni. Amah Pu Lalduhoma hi 'primary source' dik tak a ni a, a la dam hi a hlu hlê bawk.

Tlipna

Tun kum 40 hnua remna leh muanna kawng bumboh tak fiah zawka kan hre chho ta zel hi a lawmawm tak zet a. History dik hriat hi Mizo mipuite dikna chanvo a ni a, a hun laia engkim hretu Chief Minister kan nei mek hi a hlu êm êm a ni. Kum 2019 June ni 28 khan Pu Lalduhoma, eptu MLA, hi reverend dang pathumte nen remna leh muanna kawnga MZP-in chawimawina (DIPR Dated: 28th Jun 19 10:06 AM) an lo pe hi a âwm hle bawk. Chutihlaiin, Chief Minister seat kiantu Pu Lal Thanhawla ropuizia leh a hnu lama Mizo mipuite’n chawimawina kan pêk letna hi theihnghilh thiang a ni lo bawk a ni.

- Zoa Tlau, Buannel Cabin