Excluded Area of Mizoram leh Sunde Sikul zirlai
Kumin Presbytarian sunde sikul zir lai hi kan ram history chungchang a ni a, a pawimawh hle mai, a ngaihthlak nawm bawk a. Khatia 1889 Vailianin min han awp beh takah khan Britain khan Mizote pawi khawih tur leh British ram awp, Thingpui Huan hnathawkte (British subjects) leh an vela mite an rûn loh nan, an pawi khawih tur veng ila, anmahni ram inawp dante khawih danglam lo ila, an ti a. Mahse, inṭhut chilh takah chuan dan tlem a lo ngai lo thei lo va. Heng inawp dan ngaihtuah hian conference an nei a ni.
1. Chin Lushai Conference Jan 25-29, 1892: Chin Lushai Conference hi Calcutta Ford William-ah khuan an nei a. Tlangmi tribal chenna bial hlawm khawm an rawt a. Mahse, Superintendent hoin a harsatna leh pawisa sen hautakzia leh hlawkna a awm loh tur thu report an pe let ta tluar tluar mai a. Chung zingah chuan Alexander Mackenzie, Burma Commissioner leh JP Mills, Nagaland-a awm ṭhinte kha a ṭang nasa chu an ni. Heta ṭang hian Excluded Area (unadminister area) puangin, Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 chu an puang ta a, tribal ze mil tur dante an ngaihtuah a.
2. Kum 1896-ah chhim lam leh hmar lam an hlawm khawm a. 1896-a J Shakespeare, Superintendent a rawn nih kum 2-na 1897-ah chuan lalho pêm kual ṭhin khan rorel a tibuai avangin ramri a siam felsak a. Mahse, Lushai lalte leh an rorelna chu a ngaiin a kal chho zel a. Superintendent ten lalho hnenah hnatlang, kuli–puakphurh an ko zing lutuk a. Chung kohna ‘Paruana’ chuan lal a thleng a. Lal chuan a khaw mipuite a tir leh a. Mipuite’n a bulbâl tak hre mang si lovin an lalte an mawhpuh a. Bial ṭhen Circle Interpreter (CI)-te bial fang puak phurh tur a tam em em a, hlawh a tlem bawk si a. Chu bakah, lal tam takin CI-te tlawn nan leh ar talh nan mipuite artui/sa an laksak chang a tam awm e. Mahse, heng hi NE Parry te, McCall te, Mac Donald, ICS te khan chuan an remti lo a ni. An tih a tam em em a, Lushai lalte’n an ning hle a ni.
3. Kum 1894-ah missioinary-te an lo chhuak ve leh a. Mingo an ni ve bawk si a, hmai êng inzah a nâ nge ni, BEFR Act 1873 an puan te chu an rawn bawhchhe ṭan ta. BEFR 1873 hnuaia Inner Line Permit-ah chuan thlalak ken luh, zirtirna hran pek, forest timber lak, diary ken luh, an culture tihdanglam, etc, a tam mai. Chu mai a ni lo, missionary-te’n zirtir dan chi hrang hrang an pe ta a. Mizo mipuite’n an ngaihsan nan chi lei phalna (salt permit) kha Bawrhsap hnenah control an dil a, Bawrhsapin a pe a. Tlemin mipuite’n an lo ngaisang ta. Christian-a inpein hma a sawn phah deuh. Heng bakah hian Sapram lam aṭanga secondhand var leh uniform hlui khaki an leklam hle a. Secondhand coat var ha ringthar phei chu an induh hle niin a lang (thlalak hlui en mai tur).
4. Thil pawimawh tak mai chu, sikul an din a, naupang an zirtir nghal a, ringtharah an siam bawk a. Ringthara an siamte hian Mizo culture an bân ta hmak a; zawlbuka riah leh inzirtirna bansan, Mizo thlân laih bansan, kûtn a tel loh, zu in khap/in loh tawp, Sunday serha inkhawm a, engmah tih loh, lalte thu an awih tawh lo (lal leh khawnbawlte Superintendent J Shakespear ten zu an in ṭhin si a). Missionary phên aṭangin ringthar te tete’n lal ho kha an tâwng ve arh arh ṭhin. Mizote kha an thawh chhuah ringa nung an ni a. An lo tih dan ṭhin kar tin Chawlhni serha inkhawm a awm lo va, peih chen chen feh a, hah huna hahchawlh mai a ni. Lalin hnathawk lo a vil ṭhin a, awm mai mai lalin a khak ṭhin. Missionary-te chuan Lushai mipuite tih dan phung chu a nawr pêlhê ṭan ta a ni.
5. Hetia mipui mimirin lal an hlau ta lo Bawrhsapin a hmuh chuan lal thlavang hauh a ngai hle tih hriain, NE Parry phei chuan 1924-a a rawn awm tirh tê chuan zawlbuk chu in 30 awmna khua reng rengah chuan (order chhuahin) a saktir ta vek mai a. Chung zinga pakhat chu (Rahsi Veng) Thakthing tlanga an hall hi a la ni reng a ni. Mipuiin lal an hlauh tawh loh em avanga lal thuneihna tibo va, Assam -a MLA neih ve dilin Kulikawn pa ho chuan Assam Governor hnenah dilna siamin an zuk dil a. Mizoram Bawrhsap an kal kân bawk si a. Governor chuan lehkha chu, “Hei hi enge a awm zia?” tiin Superintendent hnenah a rawn theh let a. NE Parry chuan MC Tilbury Military Officer a mantir a, jail-ah an tâng ta a ni. A ziaktu Laldela phei chu Bawrhsap khan Lushai Hills-a awm a phal lo va, a hnawt chhuak daih a ni. Mahse, Salvation officer training tur a awm remchang a, a kal ta daih a. Rawngbawlin West Bengal-ah a awm ta reng a ni. An lungin tânna chhan hi a hmaa kan sawi Excluded Area (unadminister) thuthlung a kalh vang a ni. An policy-ah chuan British India-ah Mizote hi rorelnaa inzawmin an dah duh lo va, nakina kal hrang saa an awm dan tur rel mai kha an tum ngar ngar a ni. Superintendent-in a awp a, an thu thuin Mizoram kha a kal ṭhin. Britain tan pawh, “An zalenna ṭhut bet a, ram dang lian zawk nena inzawm tir ngawt chu thil mawi lo tak a ni,” tih chu an hre reng a ni. Superintendent hi an lal em em a, a tauhtute chu an per lawp zel mai a ni. Missionary Dr. Fraser-a’n 1912-ah bawi chungchangah Superintendent a tauh a, a per ta nawlh a, Mizoram a chhuahsan vang vang a ni. Tichuan, NE Parry chuan kohhran lo lut tur pawh an tam tawh, tiin permit a recommend duh lo va. Roman Catholic Father Godfrey, Chittagong lam aṭanga an rawn luh pawh khan permit a pe harsa khawp mai.
6. Tichuan, Mizo mipuite karah inṭhen a, inepna thûk tak a lo piang ta. Chutah, missionary-te zirtirna luhlul tak mai leh atthlak tak, thuthlung phatsan lova martar, Mizo ât laiin an lo tuh hman bawk nen. Mirethei deuhte pawn secondhand var leh coat var te hlawhin ringtharah an inpe a. Lalho leh khawnbawlte’n ro an rel ṭhin a, an zu inte chu Christian-te’n an deusawh a. Bawrhsapte’n lal thlavâng an hauh a, England pawh lal nei an ni a, Mizo lal dinhmun hi bawrhsapte chuan an zah der ve tlat.
Tichuan, Mizote zingah inepna lian tak a lo piang chho ta a. Suprerintendent leh lal leh an upate chuan an rorel pahin zu an in ṭhin a, chung chu missionary zirtir dan chuan sual (setanic) a ni a. Chutianga mimir te te pawn an lalte an han khak ṭalh ṭalh ngam tâkah chuan lalte chuan Christian-te chu an mil ta lo va, an khua aṭangin an hnawt chhuak ta ṭhin a. Chung chu missionary-te’n an lo chhan ve var thin. Missionary-te’na ringthar thubuai an lo rem ve ngawt phei chu NE Parry chuan a khak a, ti tawh lo turin order a chhuah hnan ta nghe nghe a. Society chu ṭhuang hnihin a indo kalh rûn ta mai a ni.
Kum 1939 -ah Second World War a awm a, Germany, Japan leh Italy ho chu Axis Power an ni a, Britain, USA, France leh Russia te chu Allied Power an ti a. Japan a rawn chak em em a, Tifdim, Hakha, Falam te a rawn luah hmiah a. An hmabak leh chu Japan chuan Assam rûn zai a rel ta a. Lushai Hills a hnai hle a, Japan-in beih a tum miah lo. A ram retheih vang a ni hmel.
7. Atlantic Charter: Indonaah hian Axis Power an chak tak viauah chuan Britain, USA prime minister te chuan Atlantic Charter 1941, Aug 14th ah New Foundland tuipui chungah an sign ta a. Colony ramte chu indonaa an lamṭang tura sawm a, lamṭangte chu an indo zawhah ram zalenna pek turin remna an ziak ta a. He Charter hi UNO lo pianna pawh a ni. He Thuthlung (Charter) ang hian Lushai Hills pawh McCall-a’n Bangla tualah Mizo lalte 300 leh upate a sawm khawm a, thutiam (pledge) Britain Flag (Union Jack) hnuaiah kut insuih kualin thu an tiam ta a. Indonaah Britain an pui ang a, indo zawhah ram zalenna an duhthlannain an thlang tawh dawn a ni.
Tichuan, 1942-ah McCall-a a insawn ta a, ARC MacDonald-a’n a rawn thlak ta a. Kum 1945-ah indo a tawp a. Indian politician-te chuan an zalenna tur hi an hre chiang a, Charter a awm aṭang khan an buaipui hle a. Lushai Hills-ah erawh chuan lehkha thiam pawn an hre ve lo thung. Kan hriat chu, kan politics ruih–lal buh chhûn Fathang, sachhiah, labour, kuli, etc, lal namthluk chu an ruih ber a ni, “Kulhpui ṭhiah a hun ta viau a ni,” an ti ṭhin.
MacDonald-a chuan Chater hi a hre reng a. Nagaland-ah te, Shillong-ah te Excluded Area awm dan tur an lo rel fo tawh a. Lushai Hills awm dan tur pawh Mizo lalte leh mipui aiawh inthlanna a neihpui a. Lushai ram rorelna tur danpui leh rules of law a duante chu a lothlawn ta vek a ni. Indian politician-te’n British hi an ram aṭangin chhuak thuai thuai se an tih hi Mizo Union-ah a rawn lang ve tlat hi a hmaa lo plan lawk chua ni ve. Mizo Union-in an tihbuai avangin thinrim takin Mizoram a chhuahsan ta a ni. Politics nihna min zirtir ta lo khan a liam ta a, puitlin ta se chuan Mizote hmakhua a êng deuh ang. Heti hian a sawi: “Independent-in kalsan chu ila, a hnuah India-in a hnehlâk tho ang che u,” tiin.
Pu Ch Saprawnga chuan heti hian a sawi ve bawk a, “Dik tak te chuan Mizo Union din tirh laite chaun British-in India a chhuasan kan ring pha lo nasa khawp a, chhuahsan ta se engtin nge kan tih ang tih phei chu kan ring pha lo lehzual. India independent a thlen theih kan ring pha ngai lo. Mahni leh mahni kan iner buai vel a, Advisory Sub Committee hmaah kan mualpho chhe der a, a zahthlak hle a ni. Kan mâwl vang a ni ber mai,” a ti tawl mai a ni.
A Thanglura’n lal tlawm ṭan tirh vela Mizo Union chimawmzia a sawi hi han dah leh ila: “Kan Mizo Union nawrh dan bung bung kha chu a hleihluak deuh chuan ka hria. An hmel han en pawha Pamimtui deuha ngaih theih meng nu rem rum, heh lip têrh tûrh te, pa hniak lianpui pui, ke zungṭang kâk hek huk leh ke tin er vêk vûk leh châwn sek lianpui pui leh ke khi têr tuar, buh chîl nana ṭha fahran mai nei hote khan, ‘Petera haw rawh se’ tia auin Aizawl khawpuiah kawng zawha auin an per thûm nasa mai a. Petera lah chuan a pawisa lovin a hlau lo nasa khawp a. A duhna lai laiah zu han vâk thuak thuak a. Tin, mi ran hnute te an hlehsak a. Hmanlai kan Sairang huana kan awmpui Hnuntumi ang deuh pui pui, nu awng lei luai leh nu ti deuh teh tuh, chingal fîr phuh chho a han ûm hleka phuan chuap awm hmel pute pawhin ka theih tak emaw ti awm fahranin mi theikung zar leh fu kung te an uai tliak sel sul mai a. Chutihlai chuan nu hmai vâng kaih leih luih, dàr sawi pen pun, châwn kiar hiar huar leh hrawl pui pui nei hote khan mi huan balhla kung ṭha lai te kha sât chhiain an kherh tlu thuk thuk bawk a. ‘Petera haw rawh se’ tih khan a rawn hring mak viau a ni,” tiin.
Kum tam tak kal ta aṭang khan Assam phaitual vaite’n Mizo lalte leh mipui inhuatna kal zel kha hmanruaah an rawn hmang ve a. Mizo lehkha zir hmasate hnenah democracy nei a, Assam province-a MLA tir ve tur leh Fathang, Sachhiah, Bawi system-te an lo sawiselpui nasa viau ṭhin a. Thûk taka hrethiam pha lo tan chuan chu chu tuna an dinhmun a ni ve chiah bawk si a. Tichuan, vawiin thleng hian politic-concept hre si loin politic kan buaipui chho ta a. Kan kal fuh chiah lo. Politic hi chu ram tana inpe ngamte chauh hmun tur a ni a, mi tinin a bawh luai luai tur a ni lo.
Mizoram buai 1966, nunau tawrhna chhan tura lo chhuak Brig. T Sailo, mi taima, kan politician ṭha ber lah kan zo leh si lo. Tunah hian Syhlet Bengali Mosolman an rawn lut hnem em em a, sumdawnna zawng zawng an titlawm zawk a, an indawr kual ta a. Cement leh rod zawrhah chuan Mizo an luahlân deuh vek tawh. Sumdawnnaah min hneh mai theih thu hi 1873 BEFR-ah an lo ziak lang daih tawh a. Hemi changa mi tho ILP huangah, “An hmeichhiate nawhchi an zawrhtir ang a,” an tih kha kan thleng ṭan a ni mai em? Muslim tam lutuk hian eng harsatna emaw chu a hring ngei ang. Vawiin dinhmun, thu dik a lan dan a ni a, dâwt kan sawi em lo vang chu.
- C. Vanlal Ruaia, Ph : 9862569310