Written by
- Prof. LH Chhuanawma

MIZO LEH VAI

Ni khat chu Delhi khawpuia veng pakhatah hian ka ṭhianpa Vai nen thil lei tur zawngin kan kal a. Kan bul hnaia awm hmeichheho chu thil ka zawt kual a, kan thil zawh min hrilh theih mai hlawm loh avangin ka ṭhianpa chu mi dang han zawt ve tur chuan ka ti a. Mahse, ani chuan, “Chhuana, keini hian khawlaiah mipain hmeichhia kan be ngai hlei nem. Nang chu i hmel a dang a, i biakin an chhang mai che a nih kha!” min ti a. Mak ka ti hle.

Delhi-a ka awm hma hian Shillong leh Chennai-ah ka lo awm tawh na a; hmeichhia leh mipa inthliar hranna Vai zinga a lo thukzia hi ka lo hre tawk lo hle mai. Chennai leh Delhi-a local train (rel) leh bus-ah te hmeichhe chuanna hran a awmte chu ka hre mai a. Tin, zanah chuan khawlaiah hmeichhia an chhuah meuh loh bakah chhuna hmeichhe rual pawn chhuakte hian mipa naupang (an himna'n ni ngei tur a ni) an kaih hramte chu ka lo hmu tawh ṭhin. Vairam khawtlang hi a muanawm lutuk loh bakah hmeichhia hi an ngaisang lem lo hle.

Delhi veng pakhata ka thil tawn bakah thil dang he lam hawi hi han sawi belh ila. Chennai-a ka awm lai (1985-88) a Tamil-ho sawi dan pakhat chu: “Madras Christian College chu mipa leh hmeichhia an zalen lutuk, chuvangin Loyola College-ah fate kaltir a ṭha zawk,” tih hi a ni. MCC-ah hian Tamil nula leh tlangval sang tam tak kum tin an kal reng tho a, mahse, an rilru hei hian a tarlang thawkhat a ni. MCC-ah chuan nula leh tlangval an inrim ve ṭhin a. An inrim dan ber chu, college campus chhung tui luankawr kotlanga inhmachhawna ṭhut leh college library dawhkan kila titi a ni. Loyola College (Chenai)-ah chuan mipa chauh an kal thung. MCC hi mipa leh hmeichhe kalna college a ni chungin, classroom chhungah mipa leh hmeichhia kan thu hrang vek ṭhin.

Jawaharlal Nehru University campus (Delhi)-a ka kal ṭumin Mizo nula pakhat chu ngamtlak deuha a hminga kovin, a dârah kan vuan ngawt mai a, a lo duh lo nasa mai. Min kamkhat zui a, chhan let ngaihna pawh hre lovin ka lai nasa mai. South Extension (Delhi)-ah Mizo nula leh a bialpa Nepali hi kutsuihin tlaiah khawlaiah an kal dun a, veng nu leh pate’n, “Hetiang hi kan khawtlang leh hnam zia nena inmil lo a, thil chin chi a ni lo,” tiin an rawn au luai luai mai. Lehkha zir zawha Mizorama ka lo haw hlim chuan ka awm thiam lo lek lek ta mai a. Hmeichhe bula ka awm hian ka ti deuh huih mai ṭhin a, tunah chuan ngaiah ka neih ve leh thei ta.

Mizo society hi mipa leh hmeichhe intluktlanna, leh mipa leh hmeichhia inthliarhranna awm lohna a ni a (a dik chiah emaw ni, tia hnial theih chu a ni na a). Mizote vanneihna a ni. Kan khawttlang leh kan hnam tinuamtu leh chawikangtu pawh a ni.

Aizawl leh Mizoram hmun dang khawlaia vai mipa leh Mizo hmeichhiate (chhungkhat leh ṭhian pawh ni si lo) nel taka inkawm bawrh bawrh leh; kan Mizo hmeichhiaten tlangnel taka maia vaipa dar an han chûm awrh awrh leh fiamthu leh zahmawhte an sawipui ta mai ṭhin ka hmuh hian, ngaihtuahna min siam thui hle ṭhin. Vai mipate thîkna lam aiin, Mizote’n kan chhehvela hnam zia kan la hriat lohzia leh kan hnam zahawm nan leh him nan inzirtir a ṭulzia ka rilruah a awm fo ṭhin.

He thil hi ziah ka duhna rei hle mah se ka puitlin mai thei lo a. Hetianga ka inkhâp mek lai hian, ka ṭhianpa Mizo officer lian tak biain a ngaihdan ka zawt ta a. Ani chuan ziak ngei turin min lo fuih teh tlat a. India ram khawpui pakhatah hian an fanu chu lehkha zirin a awm a, an fanu chuan an zirlaipui vai mipate chu a ṭhian kawm bawrh bawrh mai a. Chu chu an zirtirtute’n an lo ngaithiam lo nasa mai a, chu nula chu an zilh ta hial a ni. A nu leh a pate pawh thil awm dan an sawipui bawk.

A dang pawh sawi tur a tam ang. Kan sawi tum ber chu, vai society-ah chuan mipa leh hmeichhia inthliarna nasa tak a awm a, Mizo society-ah heng hi a awm ve si lo va. Chuvangin, an bula kan khawsak dan hi chin tawk neih a ngai. Kan hmeichhiate zalenna sawihnâwm tumna lam anga beng dawh lo turin chhiartute ka ngen. Tin, kan hmeichhiate zalenna hian eizawnna leh chhungkaw dinna leh kawng hrang hrangah rah ṭha a chhuah nasa tih pawh hai rual a ni lo bawk.

Mizote chu hnam hlang, ṭawng khat hmang, chhungkua pakhat anga khawiah pawh awma khawsaho mai zel kan ni a. Keimahni pawhin kan nunphung hi ṭha kan ti a, nuam pawh kan ti. Kan society anga nuam leh zalen hi khawvel hmun dangah awm ve tak maw. Han en thuak hian, keimahni ang hi India ramah hi chuan an awm lo phawt mai le (Bhutanis hmeichhiate hi an zalen hle bawk, mahse foreigner an nih mai bakah hmeichhe lalna ram, matriarchal & matrilineal society, an lo ni a. Kan ṭhenawm Khasi te pawh Bhutan society ang tho a ni).

India chu vai ram a ni miau a, kan let aiin sing tam takin an tam zawk a. Kan aiin an hnam a upain an fing zawk a, an hausa zawk a, an nunphung leh an sakhua a nghet daih zawk bawk. Kan ramah hian tun aiin an la rawn lut tam dawn tih pawh a chiang. Tin, India ramah hian, rei tak, damchhung hial pawh kan awm maithei. Chuvangin, vai zia leh a hnam kalphung kan hriat a ṭul hle. Kan aia hnam fing zawk an nih avangin an tih dan ṭha te pawh zir bawk ila.

Tin, hnam lian zawk leh hnam pui zawk an nih avangin min chimral theihna lak ata kan inven reng a ṭul hle. Keini hnam naupang, rethei leh tlem té hian an ni hi kan chimral ngai dawn lo; Mizoram pawna Vai tlimpui kara sumdawnna lian tham han kalpuite chu kan tan tih namai a ni lo. Keini Mizote hi vai tan kan hnawk pha lo va, anni erawh kan tan an hlauhawm pha hle tihna a ni. Huat tur an ni miah lo a, mahse keini lo duat emaw, khawngaih emaw an mamawh lo. Kum sang tam tak an mahni ram ngeia lo khawsa tawh an ni a, tunah pawh state lian zawk leh hausa zawkah a ni; ngelnghet taka an awm hlawm a ni.

Tunah relin min lo luhchilh ta a, India ram chhung aṭanga khualzin pawh a maka maka tamin an lo pung ta. Hei hian malsawmna a rawn ken rualin, kan hnam boral dèrna pawh a rawn kai lut thei tih hria ila. Aizawl (Sairang) aṭang a bul ṭanin, Mizoram dung suartluan chhuak ṭhakin, Zorinpui (Lawngtlai) a la tin ta deuh deuh a! Khualzinte pawhin kan ram hi nuam an ti a. Kan ram leh khawtlang a ralmuanzia te, kan khawlai faizia te, sumdawnnaa hmeichhia an lansarhzia leh mipa leh hmeichhia inthliarna a awm lohzia pawh khawvel hriatin an puang chhuak mawlh mawlh a ni. Heng thil lo thleng mekte hi kan hnamin eng tin nge kan lo dawnsawn ang tih beng sika ngaihtuah a ngai tak zet.

Sawi tawh angin Vai te hi huat tur pawh an ni lo, ṭhiana siam pawh a ṭha e. Amaherawhchu, an hnamzia kan hriat a, chumi mila kan dawr leh kan chenho erawh a ṭul a, a la ṭul tulh tulh dawn bawk. Mizo mipa leh hmeichhiate ualau taka kan inkawm bawrh bawrh mai leh Vai mipa te leh kan hmeichhiate (khawlai leh dawr hmunah te) tlangnel taka an khawsa ta mai ṭhin hi Vaiho chuan an hrethiam thei meuh lo. “Mizo tribal-te chuan free sex an hmang a,” “An hmeichhiate chu an awlsam khawp mai,” tia an sawi ka hre fo ṭhin. Free sex kan hmang a ni lo a, kan hmeichhiate an awlsam bik pawh a ni lo.

Engtin nge kan tih tak ang le? Vaiho hnam kalphung leh mipa leh hmeichhe inkar daidanna a awm thukzia hi kan inzirtir a ngai. Hindi ṭawng thiam a ṭulzia kan inzirtir rualin, an culture pawh inzirtir a hun ta. Mipa leh hmeichhiate khawlaia an inbiak loh bakah an inchibai lo, an innek lo, an insi lo, an inkhawih lo hul hual a ni ber (Sumdawnna leh eizawnna, office, zirna in lamah chuan an inbe tho va, mahse, taksa inkhawih lam chu a hnai lo mai). Ka thawhna PU College (Aizawl) zirlaite pawh hi college bus chhunga inpawm leh classroom-a innghen leh insîk rial rialte hi a ṭhat lohzia ka hrilh fo ṭhin. Mahni in lamah leh mi dang hmuh lohva kan inkawm dan chu thu dang ni se. Mizo mipate pawhin kan hmeichhiate zahawmna tiderthawng thei zawnga anmahni chhawnchhaih loh kan zir a ṭul hle.

Hmanah Thenhlum (Buarpui bul) khuaah ka zin a, kan chuanna truck hnungah chuan Mizo nula leh Dumka mipate chu an inpawm fir fer mai a. Mi min hrilh dan chuan, chu'ng lai velah chuan Dumka thlahte zingah YMA hruaitu dinhmun luah an awm fur a lo ni. Mizo hmeichhiate’n Vai mipa te kan lo nel luat vanga pawisawi ve lote’n pawngsual leh khuaikhem an tawh phah chang pawh a awm ta fo mai. Hei hi ṭul lova tawrhna a ni. Inhmangaihte an inneih kan dem ngawt loh laiin, culture inang lo lutuk tak mai chhungkuaa insiam hi a fuh ber em tih te pawh ngaihtuah a ngai hle.

Mizoram pawnah pawh Mizote’n awm dan kan thiam a ṭul. Vai society-a kan awmin, an hmuhsit theih tur zawnga awm loh nan, Mizo mipa leh hmeichhiate innel dan tawk hriat ngei tur a ni. Mizorama cheng Chakma leh Gorkhali te hi heng lamah chuan an entawntlak hle mai. Vai society dung zuia kal an lo nih sa vang pawh a ni thei ang.

Hnam dangin kan hmeichhiate (inneihna avangin) kaltlanga sumdawnna leh ram an neih ṭhin thute hi chai tham fe a ni tih kan hre tlang bawk. An hmeichhiate kaltlanga Vaihoin sumdawnna an kalpui nasat avanga Khasi unaute manganziate khu tih namai a ni lo. Kan unau Arunachal leh Naga te pawhin kan harsatna tawh ang hi an tawk mek a. India ram tribal zingah Mizote dinhmun hi chu a la ṭha fe tih erawh hria ila. Chhim tawp lam (Siaha, Lawngtlai leh Kamalanagar) ah erawh Vai sumdawng an tamin an lian hle.

Thil dang hote, pawimawh tak si han sawi leh ila. Vai chuan mipui chenhona (zirna in, biak in, office, etc) hmuna inhmanṭawm tur tuino chhawpsa hmanga tui an inin, novin an hmui a dek ngai lo. Tui nova hmui dehtir chu an ten hle. Kum 1996 khan Serampore Theological College (Kolkata) hostel-ah, Mizo tlangval zirlai pakhat chuan choka (dining hall) a tuino chhawpsain hmui dekin tui a in a, chu chu Tamil pa chuan hrethiam lovin chhuatah tuino chu a pet zui a. Chu ta buaina kal zel avangin India hmarchhak aṭanga Pathian thu zirlai zawng zawng chu STC aṭangin Aizawl Theological College leh, Jorhat Theological College (Assam) lamah an insawn chhuak ta vek nghe nghe a ni. A chunga mite hi kum eng emaw zat kaltaa mite an ni a, Vai society pawh tunah chuan a danglam ve zel a. Mahse, an kalphung hi danglam thei tak tak lo tam tak a la awm reng a ni.

Vai zingah mei zu an tlemzia leh hmeichhia phei chuan mi hmuha mei an zuk lohzia te, mipa pawhin khawlaia mei an zuk lohzia te; Kristian zingah mei zu, sahdah, khaini, tuibur hmuam chu vanram kai lo tura an ngaih dan te; ram pawna Mizo missionary-te rawngbawlna tichak lo fo ṭhintu pakhat chu vaihlo ngaih hi a nih thute pawh sawi tur a tam. Vai chuan mut hi an ngai pawimawh em em a, mi mu lai inkaihthawh chu thih hrehin an hreh. Chaw chhun ei khamah an mu sek ṭhin bawk. An chaw ei dan tlangpui: zing karah breakfast (8:00 am-9:00 am), chawchhun (1:00-2:00 pm), zanriah (8:00-9:00 pm). Fiana antui han hawp mai te (hawlh pawlh) hi an ti lo hulhual. Chawhmeh, thingpui, etc a daiin an ei-in lo. ‘Chaai’ leh thingpui an nei hrang lo bawk! (thingpui dawr te leh kilkhawr bera mi pawhin thingpui tui tak an siam thiam vek). Chaw leh chawhmeh hi a ṭhing an chhawp chhuak ve lo. Kan hnam zia hi zahpui tur a ni hauh lo, mahse ṭhenkhat hi chu tunlai boruak mila kalsan pawh a ngai dawn, a ṭhen chu kan kalsan mek bawk.

Chawlhkar khatah vawi khat chauh kohhran mite Pathianniah an inkhawm ṭhin. Keini angin ṭhalai pawl, pavalai pawl, hmeichhe pawl bik an awm ve lo. Vai Kristiante chuan keini anga thawmhnaw man to leh khaw lum vanglai pawha ‘suit’ haa Pathian biak an ching ve lo bawk.

Hindu society-ah chi inthliarna ‘caste sytem’ chhawng li (Brahmin, Kshatriya, Vaishya, Shudra) a awm a, (tunah dal deuh tawh mah se) hei hian an society a chhe zawngin a la chiah hneh viau. An khawvel (caste system) pawnah keini chu min dah a, Vai hian tribal hi min hmusit tlangpui; South India lam hian erawh min hmusit lem lo. Mizo zingah pawh Vai ngaihsan lohna lian tak a lo awm tawh ṭhin a, MNF movement vung lai phei kha chuan a nasa hle ṭhin. Tunah erawh heng boruak hi a reh ta viau. Chutiang bawkin, Vai zawng zawngin a pawnga puia tlang mite hmuhsitna an lantir bik lo.

Kan ram leh kan hnam hi khawvel hmasawnna lipuiah kan inchiah mek a, tunah hi chuan ngalrek thleng vel leka inchiah ang kan la ni. Kan tui dai hi nakinah chuan ngháwng leh pil thlenga thûk a la ni ngei ang, chu'ng hunah chuan tui thuka pil bo mai lo tur leh lui lehlam ral kan kai theih nan tui hleuh kan lo thiam lawk a ngai a ni. Tuna kan sawi mek hi chu dan hmanga kan inhumhimna hmanrua ILP leh Article 371-(G) lam a ni lo tih kan hre turah ngai ila. ILP leh Article 371-(G) leh kan culture & tradition (hnam zia leh kalphung) hi insirem se, ṭang dun se kan hnam tan a ṭha dawn a ni. Ṭawng khat kan hmang a, sakhaw khat kan vuan a, kohhran pawl lian fal pahnihin min la uap a. Lal Isua chanchinṭha leh Mizo ze ṭha awm sa avanga kan inunauna leh kan inhmangaihna thukzia te, ram leh hnam tana ṭha tura kan la inlungrualzia te, pawl ṭha tak YMA kan la nei te, khawpui mai ni lo thingtlang khaw lama Mizo society a la nghehzia leh thil dangte chhut hian, Mizote hi kan vannei hle a ni.

A tawi zawngin, India hmarchhak leh hmun danga tribal-te zingah kan dinhmun hi kawng engkimah a la ṭha lawrlak a ni. Kan hmalam a eng hle, awm mai maia nghah chhuah ngawt chi erawh a ni lo. Kum sawm vel kalta khan Meitei pa (Central Excise & Customs Department-a thawk) pakhatin min hrilh ka vawng reng a. Chuta a sawi chu, “Assam leh Tripura tiam lovin, Look East Policy-in Mizoram a lo luchilh tak tak hunah chuan, India hmarchhakah hian Mizoram hi state dang zawng zawngin hmasawnnaah an pha dawn lo a ni.”

Kan rinpui, kan ram leh hnam kulhpui pahnih, YMA leh MHIP hian tlawmngaih chhuahin, hnam dangte nena kan khawsakho, kan nunho leh kan la indawr chhoh zel dan tur lam hawi hian inzirtirna te hi han kalpui mup mup mai se a va ṭha dawn tak em, tiin kei lungmawl hian duhai ka’n sam teh ang!

- Prof LH Chhuanawma