HLUTNA I NEI

He khawvelah hian kan lo piang a, kan duh avang piang kan ni lo va, kan pian dan tur leh pianhmang thuah thuneihna kan nei hek lo. Hmelchhe deuh, hang deuh, ngo deuh , hmelṭha deuh leh a ṭhen chu kutke kim lo leh piangsual saa piangte pawh an awm. Nimahse, khi'ng zawng khi an duh vang a ni reng reng lo. Siamtu ruat anga piang vek kan ni a, kan inang lo mai a ni. Nimahsela, inan vekna kan nei thung; chu chu Pathian duhtaka a siam mihring kan nih hi a ni. Pathianin a duh taka a din leh siam kan nih avangin min dintu Pathian hian min hmangaih em em a, min duh em em tih hi I hre thar leh ang u. Mihring a lo piang kan nih chuan kan hlu nghal a, kan pawimawh tih hi kan inhriat a ṭha. Pawimawh lo, engmah ni lo, tlaktlai lo anga inhriatna hi ṭhalai tam takin an nei ṭhin. Hei hi bumna rapthlak tak a ni. Hlutna i nei a, chu i hlutna chu mi dang pakhat tal tan malsawmna i ni thei a, chhungkaw tan, khawtlang tan leh ram tan eng emaw tala malsawmna i ni thei a ni. He thawnthu tawi té awmze nei tak hi ngun deuhin lo chhiar rawh:

Ṭum khat chu khaw pakhatah hian thuhriltu lar tak pakhat hian Pathian thuchah a sawi a dawn a. A thuchah sawi ngaithla tur chuan mipui tam tak an lo pungkhawm a. Hla te an sa a, programme hrang hrang an hman hnu chuan chu thuhriltu chu a lo dingchhuak ta. A thusawi ngaithlatu mi 200 bawr vel zet kalkhawm te hmaah chuan Rs.500/-note hi a phawrh chhuak a, mipuite hnenah chuan “He pawisa hi tu nge duh?” tiin a zawt zui a, chutah mipui aṭang chuan mi tam tak chu pawisa duhin ban an lo phar ta suau mai a. Thuhriltu chuan, “He pawisa hi in zinga mi tu emaw ber hnenah hian ka pe dawn a ni, chumi hmain,” a ti a. A kut chuan dim lo baksak hian pawisa chu a han hmet hrual nawk nawk a, a han ken lan leh chuan a khawr nasa hle tawh a. “Tu nge he pawisa hi la duh?” an ti a, mipuite chuan an bar an phar leh ta suau hlawm a. Chutah chu thuhriltu chuan “A ṭha e, mahse ngawi lawk rawh u,” a ti leh a; pawisa chu leiah a paih thla a, a pheikhawk chuan dimna chhe té pawh awm hauh lo hian a rap a, a hrut kual vel a. Lei aṭang chuan pawisa chu a han lek lang leh a, a kháwrin a bàl hle tawh mai a, a balh em avang chuan pawisa a ni tih pawh a hriat tawh loh lek lek hial a. “Tunah hei hi tu nge la duh che u?” a ti a, mipuite chuan a hma ang bawkin an ban an phar leh suau tho mai. Chutah thuhriltu chuan a thusawi chu 'ti hian a chhunzawm ta a;

“Ṭhiante u, zirlai pawimawh tak in zir a ni. Eng anga nasain sawisa kual mah ila pawisa kha in la duh tho a, a chhan chu a hlutna a hloh miau loh vang a ni. Eng anga nasain hmet hrualin tibàl mah ila Rs. 500/- note a la ni reng a, a hlutna a ngai reng. Chutiang bawk chuan kan nunah hian sawiselna te, neksawrnate kan tawk a, kan hnungtawlha kan tlu chhe fo ṭhin, kan hmabak hlen tur tam tak hlenchhuak zo lovin beidawngin kan indawm kun ṭhin. Chutiang huna lo thlen chuan kan hlutna kan nei ta lova kan hlutna hloh ta vek emaw kan ti a, beidawngin kan awm fo ṭhin. Mahse, eng anga hun harsat leh tlakchhiatna pawh tawk mah la, i hlutna erawh engtikah mah i hloh lo vang. I bawlhhlawh emaw i thianghlim emaw, i sual emaw i ṭha emaw nangmah hmangaihtu tan chuan i hlu reng tho vang. He hringnuna kan hlutna hi kan thiltihah hian a innghat lo va, kan thil hriatah a innghat hek lo. Tu nge ka nih? tihah hian a innghat zawk a ni. Mi bik i ni a, hlutna eng emaw tal i nei a ni tihhi theihnghilh ngai suh,” tiin a sawi ta a.

He thawnthu tawi té aṭang hian zirtur pawimawh tak kan nei a. Eng emaw tal tih theih leh thiamna i nei a, chu i thiamna chu i tan leh mi dang tan hman ṭangkai tum ang che. A pawimawh ber chu taimakna leh thawhrimna hi a ni a. Ropui nghal tum lo ila; ho té leh tlawm tak aṭangin bul ṭan ila, taima taka kan thawh chuan hlawhtlin hun kan nei ngei ang. Hlawhchhamte hi hnualna min petu ni lo se la, i hlawhchham fo avang khan hnual mai suh. Hebrai thufing chuan tihian a lo ti a, “Mi chu a hlawhchhamna chhiar theih a nih chuan mi ropui a ni,” tiin. Khawvel mi hlawhtling leh ropui kan tihte hi vawi tam tak lo hlawhchham tawh, mi te hnawl leh duh loh lo ni tawh an ni. Hnawl i nih avang emaw, tute'n emaw an duh loh avang che khan mi hlawhchham i ni lo va, hlutna i nei lo a ni bawk lo. Hlawhchhamna kha i hlutna inṭanna tur kawng chauh zawk a ni.

Khawvel thuhriltu ropui, khawvelin a theihnghilh theih tawh loh tur Dr. Billy Gramham-a meuh pawh kha, a bialnu hmasa a hmangaih em emin a hnawl ve tho asin. Mahse, kha hnawlna kha beidawn nan hman a tum lo. Tunlai hun hi ṭhalaite khawvel a ni a, ṭhalaite hi beidawnna khura tlu lut lovin leh Pathian ṭih tlat chungin ṭang sauh sauh ila. Alfred Tennyson-a khan kum 18 a nihin lehkhabu ṭha tak a tichhuak a. Napoleon-a khan kum 25 a nihin Italy ram ropui a hneh der mai bawk a. Chutihrual chuan kum 37 mi lek a ni a, ṭhatlai hun tlem té nei Byron-a leh Raphael-a an tih chuan lehkhabu ropui tak an ziak hman bawk. Scientist Newton-a khan thil hmuhchhuah ropui tak a neih khan kum 25 mi lek a ni. He khawvela thil ropui tak tak titute hi kum 20 aṭanga 40 inkâr an ni tlangpui. Kan ṭhatlai hun hi rei lo hle mah se thil tam tak tihtheihna kan nei a. Kan rilru a chak a, tha leh zung kan ngah a, khawvel mite pawhin kan thu leh hla an ngaichang hle bawk. Kan ṭhatlai hun hi Pathian rawng kan bawl theihna hun ṭha ber a ni a. Chu hun chu Pathian pawhin min hman nasat lai ber a ni ṭhin. Chuvangin Lalpa’n kawng eng emaw tal chuan min hmang thei a ni tih hriain a lam kan hawi tlat a ngai a ni.

- Reuben Lalnunthara Hnamte