Written by
-Thangtea Thawmte

Politician-te Policy: Nau puakpuan tihfual leh thlarau vakvai!

Mizoram politics hi a chang chuan Netflix series hmuhnawm tak, a episode tawpna tur hriat lawk vek ang hi a ni reuh ṭhin. Politician-te Policy kan thlur bing dawn a nih chuan, tun hnaia Pu Zira (MNF pachal ni ta) in Dr. Mala–Corporator tlin lawmpuina hmuna thu a sawite kha, kan mimal nun leh kan ram politics hmalam hun atana 'signal' pawimawh tak a ni ngei ang.

Nau Puakpuan Tihfual:

Thuneihna Mawm Thlakhlelhna

Mizo hian thumal mawi tak tak kan nei a, mahse 'nau puakpuan tihfual' tih erawh politics-ah chuan Congress vanglai ṭawngkam (lem ang der hma), lemchan thiamna kawk thei a ni awm e. Pu Zira'n opposition-a awm reng aiin party lian pahnih thawh ho mai a, "Engtin nge kan beih ang," tih a sawi khan thil pakhat a tichiang – chu chu Politics-ah hian hmelma hlun an awm lo va, thuneihna (power) chauh hi an zawn ber chu a ni chiang tih hi?

Party pahnih, kum tam tak chhung "I chhe zawk," emaw "I sual zawk," lo inti tawh ṭhinte kha, 'thuneihna' tih thumal an lam rualin an puakpuan an thlah dul nghal deuh mai hian a hriat a. He thil hian a tarlan chu, kan ram politics-ah hian 'Ideology' (ngaihtuahna bulṭhut) aiin 'Opportunity' (hun remchang lakna) hian hmun a chang sang zawk tih hi a ni. Naktukah chu hmelma hlun tak ni ṭhin te chu lo inzawm leh ta se, "Kan thurin a inang," an ti leh reuh ang a; an 'nau' puak (mipui) kha an thlauh thla dawn em tih phei chu an hruaitu tu mahin an ngaihtuah hman tawh kher lo vang!

'Kan' Tih Thumal Leh Mawhphurhna Thlahthlamna

Pu Zira'n 'Kan' a hman dan khan kan ram hruaitu hlunte rilru put hmang a phawrh chiang hle. Mizo ṭawngah 'Kan' tih hi a huapzo (inclusive) em em a, mahse he thumal hi zu inna hmun nena han hmehbel meuh chuan a huapzo leh lutuk mah mah deuh a ni. "Zu kan khap a, mahse 'kan' brand a inang lo va, 'kan' inna hmun a inang lo," tihna a kawk thui hle. Kohhran huat loh tawk chiah 'smoking zone' nei kan awm tih a chiang a, hetiang hruaitute nungchang hian Administrative Accountability (sorkar hnaa mawhphurhna) lamah 'standard' a tihniam hle a ni.

Policy-Based Politics vs. 'Party' Politics

Tun hma chuan Mizo politics hi, "Kan party an ni; Vawkpui pawh ni se ka vote ang," tih vang ringawta vote inpekna (loyalty) a ni ṭhin. Mahse, ṭhangtharte thlirna tlang a lo danglam ta. 'Old Politics' hmanga thuneihna chan tumna hian ram hmasawnna kailawn a thleng pha lo. Ram hmasawnna aiin, "Engtin nge thuneihna kan chan leh ang?" tih ringawt hruaitute ngaihtuahna a nih chuan, hma kan sawn thei lo vang. Policy mumal nei lo party-te inzawm hian ram tana hlawkna tur aiin, inthlan leh hmaa 'hlawh neih leh theih dan' tur bak an ngaihtuah thui lo vang.

Mipui Thlirna: Kan Fimkhur Tawh?

Zawhna pawimawh tak chu – Policy nei lo, insawichhiat chauh thiam party-te hi inzawm se, mipui hian kan pawm ang em? A chhanna chu "Aih" tih a nih hmel tawh hle. Mipui kan puitling (mature) tawh a, Performance-based government (thiltih hmuh tur nei sorkar) hian min hmin tawh zawk. Inzawmna (merger) emaw, thawhhona (coalition) emaw pawh ni se, chu chu ram tana hlawkna tur a nih loh a, thuneihna chan tum hrim hrimna vang chauh a nih chuan mipui thlirna a dang hlak tawh ang. Mipui hi "Nau puak" (an duh duha hruai theih) ang chauhva min la ngai a nih chuan, nau kha a talchhuah hunah an la bawkvak ve vut vut mahna!

Merit Leh Performance

Sorkar hna hi Merit (thiamna) leh Performance (thiltih hlawhtlinna) a nih tawh avangin, 'kan' ti chunga mahni hmasialna lo ûm tum phet hi a mawi tawh lo. Kan ram hian Quality over Quantity (tam lam aiin ṭhat lam) a ngaihpawimawh a hun tawh. Politics-ah pawh hian kan thusawiah i fimkhur ang u. Ṭ–hmanna dik leh dik lo hian kan thuziak a her danglam daih thei a nia! (Hnam dangin an nei ve lo na chungin). Pu Zira thuvawn aṭanga kan zir tur chu – Politics hi infiamna (game) a ni a, mahse a khelh dan (rules) hi thlakthleng a hun tih zawng a ni. Mipui hian thuneihna ringawt umtute aiin, rintlak leh hna thawk thei (performance-driven) hruaitu kan mamawh tawh zawk. Nau puakpuan tifualtute hian kan ram hruaina hi an tifual tel dawn em ni, tih hi ṭhangtharte zawhna lian tak a ni.

Tlangkawmna

A tawp nan, he thil hi i hre reng ang u. Party hming leh a rawng (color) hian kan hma hun a hril lo va, ram hmasawnna Policy nghet erawh chuan kan tu leh fate khawvel a hril thui hle thung a ni. Politician-te hian an thuneihna 'nau puakpuan' hi an duh hunah an tithawl (tifual) mai thei; mahse nang leh kei — he ram mipuite hi — an nau puakte kan ni tih i inhria ang u. Puakpuan a fual rualin kan ram hmalam hun a hniam ve zel a, hruaitute an dar an thlah dul rualin mipui beiseina a bal ve zel bawk.

Chuvangin, hotute unau puakpuan kha thlahdul mah ula, nau puak i thlah hun thlengin i dar tikhawng tlat ngam i nih si loh chuan, hruaitu nih tlin lo 'thlarau vakvai' mai i ni dawn a ni. I party aiin i ram hmakhua kha thupui berah hmang la, thuneihna aiin ram hmasawnna kha i 'nau puak' ber ni rawh se.

Kan ram hruaitu hluite dar hi a khawng leh a, an puakpuan hian ram hmasawnna tlo (sustainable policy) a phuar tel tlat hunah chauh, anniho lak aṭang hian Mizoram hi thlamuang takin a muhil ngam chauh ang.

-Thangtea Thawmte