I lei leh kut zungṭang vêng ṭha rawh

Kohhran upa te, sâkhaw rawngbâwltute tizahawmtu ber pakhat chu an lei an vêng ṭha thei bik hi a ni awm e. Fing fel vek bik lo mah se an ngaih dan leh pawm dan, duh zawng thlengin an phulpui ve buah lo va. Ngaih dan tumtlang tak pawh nei se tute emaw huat zawng leh thin khei thei thil sawi palh mai hi thil awlsam tak a ni tih hriain an fimkhur a, chu chuan mi pawi sawi lo leh mi hre thiam theitu dinhmunah dintirin a tizahawm ṭhin. Sâkhaw rawngbâwltu pakhat chuan mi dang chhiatna leh tlin lohna te a sawi lohna turin tuk tin Pathian hnena a dil ṭhin thu min hrilh a, kan inang lo khawp mai.

Hnam tin nunah hian hmeichhia leh mipate hian mawhphurhna leh chanvo kan nei hrang ṭhin a, kan hmasawn ang mil zelin hmeichhiate dinhmun pawhin hma a sawn ṭhin. Ziak mi hmasa L.Biakliana’n khawihah pawh Setana'n ro a rêlna hmunah chuan a do hmeichhiate dinhmun a hrehawmin a chau êm êm fo a tih ang khan hnam mâwl apiangah hmeichhiate dinhmun a chhiain a hniam ṭhin a. Hmân deuha Mizo ten ‘hmeichhe tih awm tâwk’ kan tih ṭawngkamte kha tûnlaiah chuan hmeichhe kianga sawi ngam rual pawh a ni ta lo; nih a hnehin hmeichhe tih awm tawk kha mipain kan ti ve ta zel zâwk mai a nih hi. Tûn hma chuan mi chanchin sawi leh rêl, inhauh tihte hi hmeichhe tih tawka ngaih a ni ṭhin a, tûnlai khawvêlah zawng thil hi a danglam ta a, mipa dang nâl pangngai tak chu hmeichhe khin phak rual kan ni ta lo ve.

Mi pangngai nih chuan han tîtî siâm siâm te, a pawi lo china tute chanchin emaw han sawite hi thil nuam tak a ni ve. Rêl ni chiah si lo, rêl lo ni bawk si lova an awm loh lai chuha han sawi te hi hun awl hnawh khahna ṭha tak a ni ve hrim hrim mai. Mahse, mahni chanchin ngei pawh sawi dik/fiah duh lo chuan mi dangte chanchin chu han sawi fiah viau ngaihna a awm lo va, tute emaw pawi kan sawi leh nge nge a, mi huat kan hlawh phah mai ṭhin a ni.

‘Freedom of speech’ hian dâwt sawi te, mi dang dâwta puh te, zirtirna dik lo kawnga mi dang kaihruai thei zawnga thusawite hi a huam tawp lo va, fimkhur a ngai reng mai. Sawi tui laklawh chuan hriat phak bak thlenga han zeldin chiam mai te pawh thil awlsam tak a ni a, mahni lei vêng ṭha zo lo chuan mi pawi kan sawi ngê ngê a, ngaihdam dil kan ngai leh ṭhin a ni.

Tute maw chungchang sawi nuam kan tih luat vânga kan thil hmuh leh hriatte sawi lovin kan awm thei lo tih ve ngawt chi a ni lo. Dâwt ka sawi duh lo ve tih avângin thil hi a nihna ang angin sawi phawng phawng ṭhin ta ila, ka kiangah tu an awm peih lo vang. Ṭawng hi fimkhur a ngai khawp a, ṭul lova thu dik kan sawi avângin mi rilru kan hliâm thei. I va thâu ve, i va chêr ve, i hmâi a hlai, i tâwi lutuk han tih ang chite mai pawh hi a sawi chhana tan chuan dawnsawn nuam a ni lo. Keini Mizote phei chu mi mitmei vên thiam tak, hawihhâwm, mi rilru natna thlentu nih duh loh vânga thû khuh a, dâwt vâr sawi ching tak pawh kan ni ṭhin. Zuâlko leh damloh thuah te, nâu en leh thil dang dangah pawh thil a nihna ang taka sawi aiin hriat thiam theih tur tho, dawnsawn nuam zawk ṭawngkam hman kan ching ṭhin a, chhawm nun zêl tlak a ni.

Kum 2000 hnu lamah hian thil hi a danglam nasa ta khawp mai a, thu khuh leh ṭawngkam hawihhawm lam ai chuan a nihna ang anga sawi lâwng mai hi fiah leh ṭha zâwk riaua hriatna pawh a lian ta hle. Hawihhâwm taka kan lâwm thu sawina, “Lâwm thu sawi ka duh, lâwm thu sawi kan bâ,” tih thute pawh mi tam tak chuan sawi duh chuan sawi nghal law law tur, bat buai a ngai lote kan ti ta mai mai a. Tûn hma chuan doctor ten cancer vei an hmuh chhuahte pawh an hrilh ṭha duh lo kha a ni ṭhin a; tûnah chuan le! Eng angin nge kan thusawiin mi a den nat ang tih pawh ngaihtuah lovin kan ri pawp pawp ta mai. ‘A ruh langin’ han tihte hi a fiah tawk tehlul nen kan intih sawi fiah thiam tum luatah ‘a thlîng baw hawkin’ kan han ti ta zêl a; ṭawngkam bungrua kan chher thar a nih rualin kan mize tilangtu mai mai a ni.

Tûnlai khawvêlah chuan lei vên ṭhat a ṭul tluk zetin kut zungṭang pawh vên uluk a ngai ta a nih hi. Mahni khumlaizâwlah muang siâiin mimal duh dan leh ngaih dan kan rikpui ta cher cher mai a, mi pawi sawi a awlin ngaihdam dilna leh ngaihdam dil tura invauna thu kan hmu ta zut mai a nih hi. Kan fing telh telh emaw tih laiin arpui nge upa artui tih thu angah kan buai kan buai a, kan ropui lo. Social media lam ni se party indona hmun ‘battle field’ ah kan chantir a ni hawt a, politics group pawh ni lo vêng/khaw bil group-ah pawh kan insum zo ta lo fo. Mi dang sawisêl chu kan chaw tui ber emaw tih tur a ni a, NGO, kohhran leh sâkhaw puithiamte thlengin kan diriam baih baih ta mai. Kan hma lam hun hi ‘Zo nun mâwi’ kan tih nen a inpersan tial tial a, a thim ru viau a ni. Hmasâwn leh changkâng viau chung hian kan pherh tual tual mai zawng a nih hi le.

Mizote’n tleirawl/rawlthar kan han tih hian hawihhawmna, aia upa zahna a pai tel hian a lang a; Gen Z han tih avânga zalên ta riau, duh duh sawi thei, ‘its my life’ ta riaua hriatna te pawh hi awm thei a ni. Chuvângin Mizo nihphunga naupang, tleirawl/rawlthar, nula leh tlangvâl, nu leh pa, pa-valai, nu-valai, pathlawi leh nuthlawi, pi leh pu han tih ang chite hi kan hnam nunphung nen chuan a inmilin kan ṭhatpui ber awm asin. ‘Tlangvâl’ tih hi mipa, nupui la nei lo sawina a ni a, ‘Mizo tlangvâl’ kan han tihte erawh Mizo mipa chhuanawmte sawina ṭawngkam mawi tak a ni. Tûnhnai lawka MHIP lamin hmeichhe inthuamna thil hmusitna ṭawngkam anga ‘pawnfen fêng rawh se’ tih thu an han ngai beuh mai te kha a zia loin ṭhangthar ten eng ang takin kan ṭawng hi la bosan ang maw! Mizote hian Mizo ṭawng awmzia hi uluk zawka kan zir thar te pawh hi a ṭul ta a nih hi le.

Pathian thu chuan lei hi taksa pêng tê tak tê, nasa taka uang ṭhin a ni a ti a.Tu mahin an khawi ngam thei lo va, thihna hlova khat, sual awm hlê hlê thei lo a ni a ti. A chângin Pathian fak nan kan hmang a, a chângin kan mihringpuite anchhe lawh nan kan hmang bawk a. Heti a ni chung chung hian “Tu pawh a kâ leh lei vêng ṭha chuan manganna lakah a nunna a vêng tha a ni” a ti bawk. Engpawh nise, kut zungṭang leh lei vên ṭhat thuah chuan tu nge ka nih tih leh eng thu nge sawi tur ka ni tih hi inhmu fiah thiam ila, mi fing nihna langsar tak pakhat a ni mai awm asin.

- R. Lalfakawma Seling